اسلام شناسی درمشهد و جنجال مخالفان

دکتر شریعتی به رغم اینکه در دانشکده ادبیات تدریس می کرد ولی هفته ای یک بار روزهای پنجشنبه و جمعه شب به تهران می آمد و در حسینیه ارشاد سخنرانی می کرد و اوقات خود را صرف بحثهای علمی و مذهبی مطرح در محافل روشنفکری و دانشگاهی می کرد . تا آن کتاب اسلام شناسی او که حاوی درسهای وی در دانشکده مشهد بود در سال ۱۳۴۷ چاپ و منتشر شد و پس از چندی نخستین اعتراضات از سوی برخی محافل روحانی بر سر برخی مباحث در کتاب اسلام شناسی مشهد درگرفت . البته همه اعتراضات از یک سنخ نبود و از یک روش و قاعده پیروی نمی کرد : اعتراضات از ایرادات ملانقطی مانند نگذاشتن کلمه ( ص ) جلو نام (( محمد )) پیامبر اسلام تا نماز خواندن ابوبکر در مسجد و نیز بحث وصایت امام علی و … را در بر می گرفت . به غیر از برخی روحانیون که دغدغه معرفتی و دینی در طرح این مسائل داشتند و به نسبت توان و ظرفیت خود به نقد و ارزیابی نظریات شریعتی می پرداختند ، جناحی دیگر با غوغاگری و تبلیغات سوء سعی در تحریک عوام و احساسات آنان داشت . این گروه که خود را (( ولایتی ))۱ می نامیدند ، ترکیبی از مذهبی های کم سواد و بیشتر منبری و روضه خوانانی بودند که در پیوند با جامعه وعاظ۲ به تهمت و افترا و دشنام گویی به شریعتی و حسینیه ارشاد در اطراف و اکناف دست می زدند۳ .

اسلام شناسی درمشهد و جنجال مخالفان  اسلام شناسی بررسی و نقد ها شریعتی و مذهب طرحی از یک زندگی   enikazemi
شریعتی که در نقد برخی آموزه ها و آداب شعائری ، زبان تند و صریح و عریانی به کار می برد و اعمالی مانند سینه زنی ، زنجیر زنی ، روضه خوانی ، نماز خواندن بدون روح ، حج مناسکی ، توسل به دعا در توجیه درماندگی و جهل ، حب علی داشتن بدون معرفت او ، و … را با روح اسلام اصیل مغایر می دانست از این رو طرح این مسائل خشم عده ای را علیه او برمی انگیخت .
اما انتقاداتی که از سوی برخی محافل روحانی قشری به شریعتی می شد از این قبیل بود :
– مقصر قلمداد کردن شریعتی به اتهام اشارتی به دو کتاب سیره ابن هشام و طبری در تقریر دو مقاله سیمای محمد و هجرت تا وفات چاپ شده در کتاب محمد خاتم پیمبران و کتاب اسلام شناسی چاپ مشهد .

۱٫ گروه (( ولایتی )) شریعتی را (( خرابکار مذهبی )) خوانده و از دولت تقاضا کردند مانع فعالیتهای وی شود . رهنما ص ۳۸۹
۲٫ با توجه به این که نخستین مخالفان ارشاد و شریعتی اغلب در ردیف وعاظ معروف مساجد تهران بودند می توان دریافت که شهرت و سخنان جدید شریعتی باعث شده بود پایگاه اجتماعی آنان به عنوان یگانه مفسران دین و به این ترتیب ، شهرت و پایگاه اجتماعی و اقتصادی شان به مخاطره افتد . رهنما ص ۳۸۴
۳٫ بنا به گفته مرحوم مهندس بازرگان ، اتهامات علیه شریعتی تا آنجا پیش رفته بود که او را بی دین ، معاند و ضد خدا معرفی می کردند ، ویژه نامه فرهنگی جهان اسلام با یاد معلم شهید انقلاب دکتر علی شریعتی،خرداد وتیر ۱۳۷ ص ۲۶

– لعن و نفرین به دکتر شریعتی به جهت آنکه چرا در مقاله خود اشاره به نماز ابوبکر کرده و درباره آخرین لحظات حیات رسول اکرم نوشته است : (( پیغمبر از این که یک بار دیگر مسجد را ، و مردم را بر خلاف انتظارش می بیند و از این که مسلمانان بی حضور او شکوه و وحدت خویش را حفظ کرده اند سخت مسرور بود )) در حالی که اصلا ابوبکر نماز نخوانده بود .
– لعن و نفرین به این که چرا در مقاله مذکور نوشته است : (( دموکراسی ، مردم را از رای پیغمبر برای نصب خلیفه و انتخاب جانشین ، بی نیاز نکرده است ))۱ .
علی با نقد اسلام تاریخی ، می خواست اسلام آگاهی بخش را وارد زندگی و حیات اجتماعی زمانه اش کند . او می گفت :
مسئولیت اصلی و اصیل ما تنها در یک چیز است و آن در کلمه تجدید بنای مکتبی و مسلکی اسلام با بینشی شیعی ، براساس کتاب ، سنت ، علم و زمان …۲
آنچه نسل جوان و روشنفکر ما را آسیب پذیر کرده است یکی نداشتن ایمان و ایدئولوژی و یکی تسخیر شدن به وسیله ایمان و ایدئولوژی غیر است . در آن صورت جوان ما یک طعمه راحت الحلقوم در کام امپریالیسم و استعمار معنوی و فرهنگی و اخلاقی می شود و یک مقلد مهوع میمون واری که هر سازی کوک کنند می رقصد و (( من تشبه به قوم فهم منهم )) !۳
تبدیل اسلام از مجموعه سنت های موروثی ، میراث های فکری و فرهنگی و طبقاتی و قومی و اجتماعی قدیم ، تابوهای خرافی ، دگم ها و جزم های شبه مذهبی خرافی ، تعصبات ارتجاعی و عادات و آداب مرسوم (( طبق معمول سنواتی )) … به یک دعوت و بعثت ایدئولوژیک است ، به گونه ای که در آن خدا جهان انسان ، تاریخ ، جامعه و آرمان و جهت و جبهه فکری ، اجتماعی ، انسان و عملی هر فرد یا گروهی که بدان ایمان دارد روشن مشخص و در رابطه ای منطقی و مترقی با هم ، تفسیر شده باشد .
تفسیری نه با فرمولهای علمی (( که با بینش علمی ، روحی انسانی ))۴ … در این راه و در این کار است که تعهد امثال ما مطرح می شود و این مسئولیتی است که از ما می خواهند ، هم خدا و هم خلق خدا و چه شکر و شوقی بالاتر از این که خداوند آنچه را در این کار باید و زادی را که در این راه شاید ، به شما ارزانی داشته است و می دانید که در کوله بار هر که در این طریق گام می نهد آنچه باید باشد عشق است و ایثار و اخلاص و تقوی و صبر و خودآگاهی و رنج و ناکامی و استعداد خارق العاده در تحمل سختی۵ …

۱٫ برای اطلاع بیشتر از موارد انتقادات و شایعاتی که علیه حسینیه ارشاد و دکتر شریعتی می شد ، مراجعه کنید به نشریه داخلی ارشاد ( ویژه خاطراتی از زنده یاد دکتر علی شریعتی ) شماره ۱۴ ، مهر ماه ۱۳۸۰ که آقای ناصر میانچی آنها را جمع آوری کرده است .
۲٫ م . آ . ۱ صص ۱۷۷ و ۱۷۸
۳٫ همان ص ۱۷۸
۴٫ همان
۵٫ همان ص ۱۸۰ . وظیفه برخی از این روحانیون و پیروانشان درست در مجموعه فعالیتهای حسینیه ارشاد و روشنگریهای شریعتی بر ضد حاکمیت نظام سلطنت و ترویج اندیشه ها و افکار آگاهی بخش ، معطوف به مسائل فرعی و حاشیه ای بود . آقای محمد علی نجفی از شاگردان دکتر شریعتی در حسینیه ارشاد و کارگردان سینما و تلویزیون زمانه ما را درباره تماس دو تن از اعضای انجمن حجتیه با دکتر که به جای شاه و نظام سلطنت ، بهاییت را دشمن اصلی گرفته بودند می گوید : (( یک شب در حسینیه ارشاد منتظر بودم سخنرانی دکتر شریعتی تمام بشود و با گروهی از دانشجویان برویم خانه ما . بعد از سخنرانی دکتر دو نفر که به انجمن حجتیه اعتقاد داشتند آمدند و با کمال احترام و خضوع بسیار شروع کردند به گفتگو با دکتر شریعتی و حرفشان این بود که شما با این بیان و دانش که دارید در مقابل امام زمان مسئول هستید و حتما باید اقدامی در این زمینه بکنید . ایشان را تشویق می کردند که بیایید در انجمن حجتیه فعالیت کنید . دکتر با متانت و درایت با آنها برخورد کرد و گفت : چرا من نیرویم را بگذارم روی این که اثبات کنیم بهاییت چه اشکالی دارد . من تمام تلاشم را می کنم تا چهره ی درستی از اسلام روشن بشود . و اگر این چهره ی اسلام روشن و مشخص بشود ، هم بهاییت و هم مارکسیسم در مقابل آن تاب نمی آورند . )) دکتر شریعتی در آیینه خاطرات صص ۱۷۴ و ۱۷۵

 

منابع :

کتاب  : طرحی از یک زندگی، پوران شریعت رضوی – (همسر دکتر علی شریعتی)

نشر الکترونیکی : وب سایت شریعتی در نیمه حرف.کام، اِنی کاظمی – (Shariati.Nimeharf.Com)

شریعتی و مخالفان او

علی همانند بسیاری از افراد آزاداندیش به خاطر نوآفرینی در عرصه فکر و اندیشه ، آماج انتقادات ، اعترضات ، تهمتها و دشنامهای این و آن قرار گرفت . بجز نظام حکومتی وقت که به شکلهای مختلف برای او دردسر درست می کرد ، روحانیت سنتی و به ویژه بخشهای بی سواد و قشری آن ، بیشترین مخالفتها را با علی و آرای او می کرد که با جوسازی ، شایعه پراکنی ، افتراهای دروغ ، بیانیه نویسی و صدور فتوا و طرد و لعن و … همراه بود . مخالفتها از سوی روحانیت سنتی ، علی الظاهر پوشش مذهبی داشت و دفاع از کیان اسلامی و حریم ولایت را از اهداف خود می دانست . اما نوع مخالفتها و تحریکاتی که بر ضد ارشاد و علی می شد کمتر به دلایل فکری بود و بیشتر جنبه شخصی داشت و اغراض سیاسی خاصی را دنبال می کرد .

شریعتی و مخالفان او بررسی و نقد ها شریعتی و تاثیرش در دنیا شریعتی و روشنفکری ضد شریعتی - نقد شریعتی طرحی از یک زندگی   enikazemi
رژیم پهلوی علی را محرک جوانان بر ضد خود می دانست و استراتژی او راپرورش ((عارفان مجاهد)) ارزیابی می کرد . مارکسیستها اندیشه او را ارتجاعی و مخدوش کننده مبارزه طبقاتی و روحانیت سنتی اندیشه های رهایی بخش او را مخالف وضع سنتی موجود و منافع صنفی خود می دانست و علی در این میان (( خروس بی محلی )) که به جرم آوازهای صبحگاهی ، باید او را سر برید .
مخالفت روحانیت سنتی با شریعتی ، در پی چاپ و انتشار مقالات او در جلد اول کتاب محمد خاتم پیامبران آغاز شد . بیشتر مخالفتها به مقاله از هجرت تا وفات پیامبر به ویژه بخش برگزاری نماز جماعت به امامت ابوبکر بنا به منابع تاریخی سیره ابن هشام و تاریخ طبری – منابع مورد استناد شریعتی – به دلیل بیماری برگزاری آن را به ابوبکر وانهاده بود . استناد بر این واقعه از کتابهای فوق از دیدگاه روحانیت سنتی نادرست می نمود و به مثابه صحه گذاری بر ابوبکر و تایید مشروعیت وی بود .
مخالفت روحانیت سنتی بعدها و به موازات سخنرانیها و فعالیتهای علی در ارشاد رفته رفته ابعاد و جنبه های دیگری به خود می گرفت . غیر از مقالات مندرج در کتاب محمد خاتم پیامبران که همراه با بخشی دیگر از مطالب و درسهای علی تحت عنوان اسلام شناسی که در دانشکده مشهد تدریس و به صورت کتابی به همین نام منتشر شد ، برخی مواضع و دیدگاههای علی درباره مسائل و موضوعات مذهبی به ویژه نقدهای او بر اندیشه و اعمال آن بخشی از روحانیت که وی آنها را طرفداران تشیع صفوی می نامید و در سخنرانیهای پدر ، مادر ما متهمیم ، تشیع علوی و تشیع صفوی۱ و … بازتاب یافته بود ، موجبات خشم و اعتراض برخی روحانیون و محافل سنتی بر ضد علی و آرای او شد .
مخالفان علی نیز با مستمسک قرار دادن آن مواردی که با ذائقه ، منافع و چارچوبهای جزمی آن سازگاری نداشت ، تلاش می کردند با نوشتن ردیه ها ، سخنرانی بر سر منابر یا تحریک برخی مراجع بر ضد علی و ارشاد ، او را بی اعتبار سازند .

۱٫ از دید شیخ قاسم اسلامی تمایز میان (( تشیع علوی و تشیع صفوی )) نخستین خیانت به عالم تشیع محسوب می شد . به نوشته ی انصاری قمی با این سخنرانی دیگر تردیدی نماند که شریعتی نه تنها می خواهد تشیع را ریشه کن سازد بلکه این تعالیم در حال رواج یافتن در جامعه است ، ر . ک رهنما صص ۳۸۴ و ۳۸۵

 

منابع :

کتاب  : طرحی از یک زندگی، پوران شریعت رضوی – (همسر دکتر علی شریعتی)

نشر الکترونیکی : وب سایت شریعتی در نیمه حرف.کام، اِنی کاظمی – (Shariati.Nimeharf.Com)

صاحب عقل

صاحب عقل سخنان کوتاه   enikazemi

اگر مخالفان خود را به‌ پای چوبه‌ی اعدام می کشانی ! بدان‌ صاحب عقلی هستی بسان طناب .

و اگر مخالفان خود را به‌ زندان می فرستی! بدان صاحب عقلی هستی بسان قفس .

و اگر با مخالفان خود به‌ جنگ در می افتی! بدان صاحب عقلی هستی بسان چاقو .

و اما اگر با مخالفان خود به‌ بحث و گفتگو می پردازی و آنها را متقاعد می سازی و به‌ سخنان حق

آنها قناعت می کنی! بدان صاحب عقلی هستی‌ بسان عقل.