مرگ مبهم دکتر شریعتی

این مطلب بنا به درخاست یکی از کاربران (نور حق) مورد تصحیح و بازبینی بیشتری قرار گرفت

مرگ مبهم دکتر شریعتی مرگ شریعتی مقالات   enikazemi
تصویر پیکر بی جان علی شریعتی

روزگار پیش از انقلا ب و در جریان مبارزات مردم علیه رژیم شاه، افراد بزرگ و موثری درگذشتند که مرگشان در هاله ای از ابهام قرار گرفت و روایت های متفاوتی از فوت آنها وجود داشت. این افراد همه در یک چیز اشتراک داشتند و آن مخالفت با رژیم  پهلوی بود اما محل و شیوه مرگشان – همچنان که محل و شیوه زندگی شان – با هم تفاوت های بسیاری داشت. رژیم مرگ همه این افراد را مرگ طبیعی می دانست و مردم مبارز آنها را می دانستند.
دوشنبه ۱۸ دی ماه ۱۳۴۶ مردم خبر درگذشت جهان پهلوان بزرگ و مردمی زمان خود، مرحوم غلام رضا تختی را شنیدند که روزنامه ها طبق اعلام ساواک، مرگ او را خودکشی در هتل آتلا نتیک گزارش دادند اما در تمام مراسم مردمی، از او با عنوان “شهید” نام برده می شد.
۲۱ خرداد ماه ۱۳۴۹ محمدرضا سعیدی از روحانیون مبارز در زندان به شهادت رسید و مرگ او سکته قلبی اعلا م شد. در سال ۱۳۵۶ هم دو مرگ مشکوک دیگر در خارج از ایران، دو تن از بزرگترین یاوران انقلاب را از مردم گرفت. سیدمصطفی خمینی (فرزند ارشد امام خمینی) در عراق و دکتر علی شریعتی در انگلستان درگذشتند که از طرف مقامات دولتی مرگ آنها هم سکته اعلا م شد. اما همواره در طول مبارزات از آنها با عنوان شهید یاد شده و کسی مرگ طبیعی را برای آنها باور نداشت.
بعد از انقلاب تلاش بسیاری شد تا واقعیت ها مشخص شود اما خبر درگذشت محمدرضا سعیدی که از همان زمان هم بر اثر افشاگری های هم سلولی هایش شهادتش مسجل بود، هیچ نتیجه قطعی درباره چگونگی فوت بقیه به دست نیامده است. درباره تختی بسیار گفته شده اما کسی نمی تواند قاطعانه نظر بدهد. درباره مصطفی خمینی کمتر نظری داده شده است و به نظر می رسد فوت طبیعی مورد قبول بسیاری است. درباره درگذشت علی شریعتی چطور؟ دکتر علی شریعتی در میان این افراد وضعیت ویژه دارد.
جنازه وی سال هاست در سوریه و در جوار حرم حضرت زینب (س) به امانت سپرده شده اما هرگز آوردن جنازه اش به کشور، جدی نشده است! با چنین وضعیتی معلوم است  که سخن گفتن از مرگ هم چقدر می تواند با اما و اگر و… همراه باشد. با این حال در این نوشته سعی شده فارغ از همه نظراتی که درباره این اندیشمند بزرگ معاصر وجود دارد، به بررسی مرگ ناگوار وی در آستانه انقلاب اسلامی  پرداخته شود. آنچه در این نوشته به عنوان مرجع در نظر گرفته شده، دو کتاب است. اولی «طرحی از یک زندگی» نوشته خانم دکتر پوران شریعت  رضوی همسر گرانقدر دکتر شریعتی است که در واقع زندگینامه شریعتی است و دیگری کتاب «از شریعتی» نوشته دکتر عبدالکریم سروش است که در آن گفته هایی درباره مرگ و جنازه شریعتی آمده است و با توجه به دقت سروش و اینکه او از جمله اولین کسانی است که بر سر جنازه دکتر رفته  مقدمات وی را آماده کرده است، منبعی مورد وثوق به شمار می رود.
چرا دکتر شریعتی به انگلستان رفت؟
اسفندماه سال ۱۳۵۳، شریعتی پس از تحمل ۱۸ ماه زندان انفرادی در کمیته شهربانی آزاد شد.  اسارت درازمدت در سلول، او را سخت به نور آفتاب حساس کرده بود و از نظر روحی هم بسیار افسرده شده بود.  رژیم همه راه های مبارزه اجتماعی را بر او بسته بود، حسینیه ارشاد تعطیل و او از تدریس در دانشگاه محروم شده بود. مبارزه مخفی هم عملا  امکان نداشت. ساواک او را شدیدا تحت نظر داشت و روز به روز هم حلقه این محدودیت ها تنگ تر می شد: “ظاهرا آزاد هستم و از قید اسارت، به اصطلاح رهایی یافته ام ولی آنچه مسلم است نوع زندانم تغییر کرده و از زندان دولتی به زندان خانه منتقل شده ام.”
یکی از شب ها در حال عبور از خیابان، چند نفر از دانشجویانش، او را می شناسند، او را در میان می گیرند، دکتر هم که از دیدن آنها خوشحال شده، طبق عادت دیرینه اش با آنها گرم گفت وگو می شود، مدتی با هم صحبت می کنند و بعد از هم جدا می شوند. پس از چند روز خبر می رسد که همه آن دانشجویان دستگیر شده اند.
توانایی های دکتر شریعتی – براساس آنچه همسرش نوشته است – در روزهای خانه نشینی اجباری روز به روز کاهش می یافت و اعصابش سخت فرسوده تر می شد. در نامه ای که او برای یکی از دوستانش می نویسد به این واقعیت اشاره می کند:
“… من که زندگیم معلوم است احتضار! یک جان کندن مستمر و نامش زندگی کردن. هر روز صبح که در آینه خودم را می بینم، درست می بینم که لا اقل سالی بر من گذشته است. دیشب و پریشب، همیشه برایم پارسال و پیرارسال است، روزها را برای این که از عمرم بدزدم می خوابم و شب ها! با تنهایی و سکوت و سیاهی در زیر باران رنج ها که مدام می بارد، زانو به بغل، خاموش می نشینم و انبوهی از خاطره های مرده و آرزوهای مجروح در برابرم، تا آفتاب که سر می زند و هوا روشن می شود و صدای پای روز، سرفه ها  و گنجشک ها و اتومبیل ها و آغاز حرکت و کار! از ترس می روم و به خواب فرو می روم. البته بیکار نبوده ام، بزرگترین کاری که کرده ام این است که هنوز زنده  مانده ام و این دشوارترین وظیفه ای بوده است که انجام داده ام و اگر انصاف بدهند، بسیار کارها که نکرده ام و مگر این ها خود، کار نیست؟ مگر ثواب سیئاتی که کسی انجام نمی دهد از ثواب بسیاری حسنات که انجام می دهند بیشتر نیست؟ …”

روزهای قبل از وفات

دکتر شریعتی پس از دو سال، خسته از وضعیتش تصمیم به “هجرت” می گیرد اما ممنوع الخروج بودن مانع بزرگی برای مهاجرت او به خارج از کشور بوده است. در مشورتی که دکتر با دوستانش می کند و با تحقیقات آنهامشخص می شود که تمام پرونده های او در ساواک تحت عنوان “علی شریعتی” یا “علی شریعتی مزینانی” طبقه بندی شده است در حالی که نام خانوادگی او طبق شناسنامه “مزینانی” بوده نه شریعتی. به همین دلیل او می تواند پاسپورت بگیرد و ۲۶ اردیبهشت ۵۶ تهران را به قصد بروکسل ترک می کند: “بالا خره صبح دوشنبه بر روی قالیچه سلیمانی سابنا، از زندان سکندر پریدم! لحظه های پر دلهره، بیم  و امید، اسارت و نجات و گذر از آن پل صراط در آن دقیقه خطیر و خطرناک، اما مجهولی که جز تقدیر از آن آگاه نیست…”
چند روز بعد خبر خروج دکتر شریعتی از کشور توسط دوستان و آشنایانش پخش می شود و به گوش ماموران ساواک هم می رسد و آنها به دنبال مقصد و محل اقامت شریعتی می گردند. وی دو یا سه روز در هتل اینترنشنال بروکسل اقامت می کند و بعد تصمیم می گیرد به انگلیس برود. وی پس از رسیدن به لندن با یکی از بستگان همسرش به نام دکتر علی فکوهی تماس می گیرد و منزل او در ساوت همپتن را به عنوان اقامتگاه موقت انتخاب می کند. بعد از یک هفته او اتومبیلی می خرد و با همان خودرو وارد کشتی می شود و به بندر لوهاور فرانسه می رود و در جاهای مختلفی – از جمله چند روزی در منزل دکتر حسن حبیبی – اقامت می گزیند و در شب ۲۶ خرداد دوباره از راه دریا به ساوت همپتن برمی گردد. در مراجعه به منزل مورد ظن پلیس انگلستان قرار می گیرد و چند ساعتی در اداره مهاجرت بازداشت می شود. شریعتی از ۲۶ تا ۲۸ خرداد که روز خروج همسر و دخترانش از ایران بوده، بسیار مضطرب و نگران بوده. شبها علی رغم خستگی ناشی از سفر بیدار می مانده و روزها منتظر خبری از ایران، پای تلفن بوده است. ۲۸ خرداد همسرش به منزل علی فکوهی تلفن می زند و خود دکتر شریعتی گوشی را برمی دارد. خانم شریعت رضوی به شریعتی می گوید که دختران از ایران خارج شده اند اما مانع خروج او از کشور شده اند.
شریعتی به همسرش می گوید: “به فرودگاه خواهم رفت و به محض رسیدن بچه ها، تو را مطلع خواهم کرد. به گفته آقای فکوهی، آن روز قبل از رفتن به فرودگاه، مقداری وسایل ضروری و مواد غذایی تهیه می کنند و به خانه ای که اجاره کرده بودند می برند، بعد به اتفاق ناهید و نسرین فکوهی، به فرودگاه می روند. پس از مدتی انتظار بالا خره هواپیما به زمین می نشیند. چند دقیقه بعد سوسن و سارا، دو دختر بچه روسری به سر با چهره هایی نگران، در حالی که مترصد یافتن پدر بودند، پیدا شدند. شریعتی به طرف آنهامی رود و بامهر آنهارا در آغوش می کشد، آنها علی رغم شادمانی، گریه می کنند و اشک می ریزند، پدر به آنها دلداری می دهد و با کمی شوخی و متلک، سربه سرشان می گذارد تا ذهن کودکانه آنها مجبور نباشد بار رنجی به آن سنگینی را تحمل کند. همگی از فرودگاه به منزلی که شب قبل، از یک پاکستانی الا صل مقیم انگلیس اجاره کرده بودند، می روند. در مسیر برگشت از فرودگاه به خانه، آقای فکوهی رانندگی می کرده، ظاهرا علی آن شب کلا  بی حوصله بوده است.
آقای علی فکوهی می گوید: “آن شب من ناگهانی و سرزده، به اتاقی که تصور نمی کردم کسی در آنجا باشد وارد شدم دفعتا دکتر را دیدم که با حالتی بسیار عرفانی به نماز ایستاده است. بی اختیار محو آن حالت شدم. بسیار از آن خلسه سکرآور تاثیر پذیرفتم. پس از تمام شدن نمازش پرسیدم: چرا شما این قدر منقلب و دگرگون هستید؟ دکتر جواب داد: نیروهای امنیتی با جلوگیری از خروج پوران و مونا، نبض مرا در دست گرفته اند. این تنهابرگ برنده ای است که در دست دارند و به وسیله آن می توانند مرا تحت فشار قرار دهند و به کشور بازگردانند،  احساس می کنم فصل تازه ای در زندگی من آغاز شده است.”

درگذشت دکتر شریعتی

“آن شب تا ساعت ۱۱ همه دور هم نشسته بودیم و حرف می زدیم ولی دکتر ساکت و غمگین و گرفته بود و حرفی نمی زد. حدود نیمه شب، علی فکوهی و ناهید به خانه خودشان می روند و بانسرین قرار می گذارند که فردا صبح آماده باشند تا به اتفاق به بدرقه دوستشان بروند. دکتر هم به اتاق خوابی که، در طبقه پایین قرار داشته می رود که بخوابد. (این اتاق از یک طرف رو به جنگل بوده و پنجره اتاق به علت گرمای هوا باز بوده است) بعد از مدتی، دکتر به سارا می گوید، لیوان آبی برایش ببرد. سارا آب را می برد، پس از گذشت مدتی بازبچه ها را صدا می کند و یک استکان چای می خواهد. به نظر ناآرام می رسیده و خوابش نمی برده است. سوسن وسارا و نسرین هم برای استراحت، به طبقه بالا  می روند و می خوابند. فردا صبح ساعت هشت، ناهید و آقای علی فکوهی برای بردن خواهرشان نسرین به خانه می آیند و در می زنند، ولی کسی در را باز نمی کند. مدتی هم پشت در می مانند تانسرین، از خواب بیدار می شود. او که برای باز کردن در به طبقه پایین می آید، می بیند که دکتر در آستانه در ورودی اتاق به پشت افتاده و بینی اش به نحوی غیرعادی سیاه شده و باد کرده است. وحشت می کند و هراسان می دود در را باز می کند. با اضطراب جریان را به برادرش می گوید. ناهید و برادرش متحیر و غمگین وارد خانه می شوند، ناهید بلا فاصله نبض دکتر را می گیرد و او هم نظرناهید را تایید می کند، بلا فاصله نسرین به طبقه بالا ، به اتاقی که بچه ها در آن خوابیده اند می رود و مراقب آنها می شودتا پایین نیایند که پدرشان را به آن حال ببینند.
علی فکوهی، وحشت زده و غمگین فورا به اورژانس بیمارستان سوت همپتون تلفن می کند. آمبولا نس می خواهد. بعد از مدت کمی آمبولانس می رسد. آنها هم پس از معاینه نظر می دهند که دکتر درگذشته است. او را برای انتقال به بیمارستان، روی صندلی چرخدار می نشانند و به آن می بندند تا از دید همسایگان، ناخوشایند نباشد. بعد از این که شریعتی را به بیمارستان می برند، آقای فکوهی به خانه دوستش که درهمان حوالی بوده می رود. جریان را به او می گوید. شخص اخیر هم خبر واقعه را تلفنی به چند نفر از دوستان دکتر، اطلا ع می دهد. سپس آقای فکوهی همراه خواهرانش، سوسن و سارا، از خانه ای که چنین فاجعه ای در آن اتفاق افتاده، خارج می شوند و به خانه خودشان می روند.
چند ساعت بعد، از طرف سفارت ایران به آقای نکوهی تلفن می شود(!) و می خواهند که آقای فکوهی جنازه را به آنها بدهد، تا خودشان بقیه تشریفات قانونی را انجام دهند (!). آقای فکوهی، متحیر و غم زده به آنها جواب می دهد: “من هیچ گونه اختیاری ندارم. باید دکتر در این مورد تصمیم بگیرند. من تنها کاری که کرده ام، این است که به اش اطلاع داده ام.”
پس از انتقال جسد به پزشکی قانونی، انجام معاینات اولیه، تنظیم صورت جلسه و انجام سایر تشریفات اداری – بر خلا ف بیان عده ای – بدون آن که لزومی به کالبدشکافی دیده باشند، علت مرگ را ظاهرا “انسداد شرائین و نرسیدن خون به قلب” اعلام می کنند.  در این موقعیت، کنفدراسیون و دانشجویان مبارز مقیم اروپا، خواستار کالبدشکافی می شوند. از طرفی برای انجام کالبدشکافی، به گفته وکیل احسان،  علا وه بر لزوم طرح شکایت از طرف خانواده، در دست داشتن پرونده “آنکت” پلیس نیز لازم بود. اموری که تحقق هر یک از آنها، مستلزم گذراندن مراحل اداری مختلف بود. با توجه به توطئه ساواک – ارسال یک گروه به سرپرستی یک افسر امنیتی برای تحویل گرفتن رسمی جسد جهت انتقال به ایران – و همچنین احتمال همراهی قریب الوقوع پلیس انگلیس با نیروهای ساواک شاه، تصمیم به عدم درخواست کالبدشکافی و همچنین انتقال فوری جسد به سوریه – چون امکانات آن کشور مناسب تر تشخیص داده شده بود – گرفته می شد. (این تصمیم پس از یک شور جمعی با حضور کلیه شخصیت های سیاسی و دوستان دکتر در خارج و با اجازه وکیل خانواده گرفته می شود).
آقای فکوهی می گوید:  “من تعجب کردم که مامورین سفارت از کجا، چنین خبری را آن هم با این سرعت شنیده اند! زیرا من در آن روز “شوم”، پس از این که وارد خانه شدم و با آن صحنه غیرمنتظره روبه رو شدم. پس از تلفن به اورژانس بیمارستان “ساوت همپون”، در فاصله ای که اورژانس بیاید، فقط به یکی از رفقایم که وی هم قبلا  از اقامت دکتر در منزل من به دلا یلی مطلع بود، تلفن کردم و جریان را گفتم. آن هم برای این که از او بخواهم به جای من، دوستی مشترک را- که منتظر ما بود تا به فرودگاه برسانیمش – بدرقه نماید و مطمئنم که آن رفیقم – که او را خوب می شناختم – با سفارت ایران، کوچکترین رابطه سیاسی نداشت،  علا وه بر این که از علاقه مندان دکتر هم بود.  پس از کجا افراد سفارت از واقعه خبر داشتند؟… خدا می داند! از نظر من، هنوز مسائل مبهمی پیرامون قضیه وجود دارد که بدان پاسخ درستی داده نشده است.”


روایت دکتر سروش از ساعت های بعد از مرگ دکتر شریعتی چنین است:
خاطراتی را می گویم که به طور کاملا  واضح و روشن درذهن من است. سه نفر بودیم. راه افتادیم و به منزلی که مرحوم دکتر، شب قبل در آنجا اقامت داشت رفتیم. دو دختر مرحوم دکتر، آن موقع بسیار نوجوان بودند. مثل دو گنجشک پژمرده،  لباس های مشکی پوشیده بودند و کنار دیوار ایستاده بودند. سراسر رخسارشان را غم پوشانده بود. ما وارد اتاقی شدیم  وآنها تختخوابی را که مرحوم دکتر بر آن خوابیده بود به ما نشان دادند. گفتند تا دیرگاه با ما نشسته بود و سخن می گفت. تازه هم از راه رسیده بود و علی رغم خستگی، نشست و نشست و چای خورد و تعریف کرد و سخن گفت و سیگار کشید و … تا نزدیک سحر. پس از اذان صبح، نمازش را خواند و برای استراحت به اتاق خود رفت تا بخوابد. هنگام صبحانه خوردن، اهل خانه منتظر مرحوم دکتر بودند که بیاید و در صبحانه با آن ها شرکت کند. می گفتند که نیامد و دیر کرد. صدا کردیم. جواب نیامد. به اتاق او رفتیم. گفتند همین که وارد اتاق شدیم، دیدیم که دکتر با صورت به زمین افتاده است. حتی به ما آن نقطه ای از موکت اتاق را که آثار ساییدن بینی دکتر در آنجا هنوز آشکار بود نشان دادند، کاملا  معلوم بود که هنگامی که او می خواسته از تخت پایین بیاید، قلبش درد گرفته و دست روی قلب گذاشته و دیگر نتوانسته کنترل خود را حفظ کند و با صورت به زمین افتاده است.
به هر حال با دیدن این وضع بلا فاصله آمبولانسی خبر کرده بودند و ماموران آمبولانس هم تا آمده بودند، در همان محل علا ئم حیاتی مرحوم دکتر را معاینه کرده بودند و گفته بودند که ۱۵ دقیقه است ایشان فوت کرده، درعین حال به سرعت او را به بیمارستان ساوت همپتن رسانده بودند. ما هم به بیمارستان رفتیم. دکتر را به سردخانه برده بودند و ما را به سردخانه راه نمی دادند. من کارت دانشجویی ام همراهم بود و چون روی آن نوشته بودند دکتر فلا نی، آنها تصور کردند من طبیبم و اجازه دادند به سردخانه وارد شوم و همراه دوستان به سردخانه وارد شدیم. در آن جا دو کشو بود. اولی را کشیدند تا جنازه دکتر را به ما نشان  بدهند. اما در کشوی اول، جنازه یک زن بود. کشوی بعدی را  کشیدند که جسد مرحوم دکتر در آن بود. بسیار بسیار آرام خوابیده بود. من حقیقتا کمتر چهره آرامی را، این چنین دیده بودم. موهای سرش تا روی شانه هایش ریخته بود و فوق العاده آرام خوابیده بود. آقای میناچی که همراه ما بود، جلو رفت و به دلیل اینکه وکیل بود و با پاره ای از امور آشنایی داشت، کمی کوشید تا با دقت نگاه کند و ببیند که آیا زخمی یا آثار ضربه ای یا چیزی بر روی بدن دکتر دیده می شود یا خیر؟ که حقیقتا نبود. خیلی چهره معمولی ای داشت، اصلا  گرفته نبود، در هم نبود، چشم هایش بر هم بود و در یک خواب ناز ابدی فرو رفته بود.
بیرون آمدیم و به لندن بازگشتیم و دوستان دیگر را خبر کردیم. به هر حال مقدمات برگزاری مراسم ترحیم و بزرگداشت مرحوم دکتر، فراهم شد. دوستان در سراسر دنیا – چنان که گفتم – همه با خبر شدند و یکی پس از دیگری، از این جا و آن جا دررسیدند. در آن ایام، لندن، ایام بسیار شلوغی را پشت سر می گذاشت و همه کسانی که در آن وقت نامی داشتند و از مخالفان به نام رژیم شاه بودند، این جا گرد آمدند.  در همین اثنا، جناب آقای شبستری هم که امام مسجد هامبورگ بودند، بدون خبر از این که چنین اتفاقی افتاده است به منزل یکی از دوستان که بقیه دوستان هم در آنجا بودند وارد شدند. ایشان به من می گفت وقتی آمدم، دیدم همه چهره ها گرفته است; من خبر نداشتم که چه اتفاقی افتاده است ولی پا به مجلس که گذاشتم، دیدم مجلس غیرمتعارفی است. وقتی به ایشان گفتند که مرحوم شریعتی از دنیا رفته است، به طوری بسیار طبیعی، آهی از نهاد برکشید و گفت: عجب! دکتر شریعتی هم به پیوست و حقیقتا به پیوسته بود.  به هر حال مقدمات فراهم شد و برخلاف مشهور، جنازه مرحوم دکتر در این جا یعنی در “امام باره”، غسل داده نشد بلکه در یکی از مساجد لندن که مسجدی کوچک و متعلق به اهل سنت بود و غسال خانه ای داشت، غسل داده شد. بنده و جناب آقای شبستری متعهد تغسیل و تکفین ایشان بودیم; یعنی در واقع، دوستان از آقای شبستری خواسته بودند و ایشان هم به من گفت که بیا تا با هم این کار را انجام بدهیم،  البته دو نفر دیگر هم به ما پیوستند: آقای دکتر  ابراهیم یزدی و آقای صادق قطب زاده. این چهار نفر بودیم که جنازه مرحوم دکتر را آوردند. دیگر  جسد دکتر سالم نبود،  سرتاپای او را شکافته بودند، تمام سر و بدن شکافته شده بود، نمونه برداری شده بود و بررسی های طبی بسیار جدی ای صورت گرفته بود.  بیمارستان ساوت همپتن، یک گزارش مفصل طبی در باب مرگ دکتر ارائه کرد و در آن گفته بود  چیز مشکوکی دیده نشده است و مرگ  او مثلا  بر اثر به قتل رسیدن، دسیسه، زهر، دشنه و چیزی از این قبیل  نبوده و به نظر می آید که به مرگ طبیعی از دنیا رفته است; مرگ طبیعی یعنی با سکته. اتفاقا همان روزی که به ساوت همپتن رفته بودیم و برای اولین بار با جای خالی مرحوم شریعتی روبه رو شدیم و بعدا به بیمارستان رفتیم، در همان اتاقی که مرحوم دکتر خوابیده بود، سطلی بود که شاید در آن، نزدیک به ۴۰ تا ته سیگار بود یعنی در همان مدت کوتاه، مرحوم دکتر مقدار زیادی سیگار کشیده بود. طبیبان مجلس ما بهتر از من می دانند که در حالت عصبی شدید و با آن فشاری که دکتر، در آن روزها، در آن قرار داشت، امکان چنین رخدادی وجود داشته است، خصوصا این که شب قبل از حادثه مرحوم شریعتی به فرودگاه هیثرو رفته بود چون قرار بود دختران او بیایند،  همه مسافران آمده بودند الا  دختران او. دوست ما نقل می کرد که فوق العاده مضطرب شده بود. چون خانمش از تهران تلفنی به او گفته بود که دخترها از گمرک و قسمت کنترل گذرنامه گذشته اند و به طرف هواپیما رفته اند. وقتی دخترها نیامده بودند، او شدیدا مضطرب شده بود که مبادا دوباره حیله ای در کار بوده و به نام سوار شدن هواپیما، دخترک ها را هدایت کرده اند و به جای دیگری  برده اند و مثلا  آنها را گروگان گرفته اند  یا زندان انداخته اند. همه این فکرها از سر او گذشته بود و او را فوق العاده درپیچیده بود.  البته دخترها آمده بودند و با او به ساوت همپتن رفته بودند. این فشارها بوده و بعد هم این همه سیگار مصرف شده بود که من گمان می کنم به بهترین وجهی می تواند علت یک سکته قلبی ناگهانی را توضیح بدهد.
پس از فوت دکتر شریعتی، روزنامه های رسمی مثل کیهان، اطلا عات و بامداد با حروف درشت در صفحات اول، از او تجلیل می کردند و طوری وانمود می کردند که او فقط یک اسلا م شناس بی ضرر و خطر بوده و چون مریض بوده، به مرگ طبیعی درگذشته است. ساواک دستور داده بود که مبارزات، شکنجه ها، زندان ها، تعقیب و مراقبت ها و عذاب هایی که علی از حکومت متحمل شده بود، کاملا  مسکوت گذارده شود.
به هر حال، ساواک تعدادی از مامورین عالی رتبه خود را به لندن می فرستد تا اگر به صورت عادی توانستند جنازه را از خانواده تحویل بگیرند که چه بهتر; وگرنه آن را به هر شکل ممکن بربایند و به ایران بیاورند. غافل از اینکه دوستداران دکتر و دانشجویان خارج از کشور، با هوشیاری سیاسی، این ترفند آنها را نیز خنثی خواهند کرد. آنها به محض اطلا ع از اینکه ساواک ما را برای گرفتن جنازه تحت فشار گذاشته، وکیلی از طرف خود و وکیل دیگری برای احسان می گیرند و آنها را مامور می کنند که از دولت انگلیس بخواهند جسد را تحت هیچ شرایطی به افراد سازمان امنیت ایران تحویل ندهد و خبر این اقدام را بلا فاصله برای هواداران و مبارزان خارج از کشور در اروپا و آمریکا و لبنان مخابره می کنند.
خبر شهادت علی به صورت بسیار گسترده توسط مبارزین خارج از کشور منتشر شد و احزاب وسازمان های مختلف سیاسی با انتشار بیانیه های گوناگون، از دست دادن علی را “سوگ قلم و شرف” تعبیر می کردند. اما روزنامه های کیهان و اطلا عات که مهم ترین روزنامه های کشور محسوب می شدند، پس از دو روز سکوت، در تاریخ ۳۱ خرداد ۱۳۵۶، اطلاعیه ای را درج کردند که مرگ علی  را طبیعی و ناشی از های ریشه دار جلوه می داد.
متن اطلاعیه چنین بود:
“مرحوم دکتر علی شریعتی که برای درمان ناراحتی چشم و کسالت قلبی خود به انگلستان رفته بود، در آنجا بر اثر سکته قلبی درگذشت.”
خانم دکتر شریعت رضوی در این باره این نکته را تذکر داده است که علی هیچ گاه ناراحتی جسمانی خاصی نداشت. کسی از اعضای خانواده و فامیل به یاد ندارد که او حتی یک بار از درد یا ناراحتی جسمانی گله کرده باشد و مهم تر از آن اینکه او هیچ گاه به پزشک مراجعه نکرده بود. همه دوستان و نزدیکان علی می دانند وی فردی قوی و سالم بود و خودش به این نکته توجه داشت. حتی بعد از تحمل آخرین زندان که هیجده ماه به طول انجامید، با آنکه تمام این دوره را هم در سلول تنگ، تاریک و انفرادی زندان شهربانی سپری کرده بود، فقط گه گاه از نور خورشید ناراحت می شد. غیر از این هیچ ناراحتی دیگری نداشت، علی از این نظر به خود می بالید و به شوخی می گفت: “من آنم که سلول تاریک هم نتوانست بر سلامتی ام اثر بگذارد” و راست هم می گفت; من که همسر او بودم، هرگز به یاد ندارم که او از درد شکایت کرده باشد.
دفترچه بیمه او هم به خوبی نشان دهنده این ادعاست. تمام اوراق این دفترچه (که به عنوان سند در دسترس است) سفید است. علی از این دفترچه فقط یک بار در تاریخ ۵۵/۴/۲۸ استفاده کرده است، آن هم نه به علت بیماری قلبی یا فشار خون یا قند و غیره، بلکه برای گرفتن عینک بوده است.
خوانندگان آگاه تصدیق می کنند که کسی با اواضاع مالی مشابه ما، در صورت بیماری، حتما از دفترچه بیمه خدمات درمانی استفاده می کرد و می کند.  بدین ترتیب، طبیعی است که اگر علی مریض می شد; یا اصولا دارای ناراحتی قلبی بود، قاعدتا می بایست به پزشک مراجعه می کرد و سابقه بیماری او در دفترچه اش منعکس می شد. وی با اینکه سیگار می کشید، اما معاینات پزشکی نشان داد که سیگار تاثیر چندانی بر جسم او نگذاشته است. بنابراین احتمال هرگونه سکته قلبی یا بیماری مشابه، بدون اینکه سابقه ای داشته باشد، بعید به نظر می رسید.
پروفسور حامد الگار در نوشته ای توضیح داده که شرایط مرگ دکتر شریعتی، این ظن را به شدت تقویت می کند که وی به  دست ساواک به قتل رسیده است. او عنوان می کند که حتی اگر شریعتی را به قتل نرسانده باشند، او به حق درخور عنوان “شهید” است. این شاید مهمترین موضوعی است که باید درباره شریعتی به آن توجه کرد.
شهید دکتر علی شریعتی پس از مرگ خود، بیش از پیش در بین جوانان مطرح شد و کتابهایش بارها و بارها تجدید چاپ شدند. مرگ او – همچنان که خود می خواست – مرگی بزرگ و تاثیرگذار بود، همچنان که زندگی اش همین گونه بود.

– از سید محمد صفوی

مطالب مرتبط

222
دیدگاه بگذارید

avatar
144 Comment threads
78 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
158 Comment authors
ارشفرامرزارينفاطمهعلی شهری Recent comment authors
  Subscribe  
Notify of
shandel
Editor

با سپاس از انتشار این مطلب
نظرات و دیدگاه‌های خود را در وبلاگ دکتر شریعتی انتشار خواهیم داد . در ضمن پیشاپیش از شما جهت بازانتشار این مطلب در وبلاگ ، اجازه می‌گیریم و امیدواریم مورد قبول شما واقع گردد .
دوست عزیز ، مدارک و شواهد چیزی متفاوت از مسائلی را که آقای سروش بیان کردند نشان می‌دهد …
از شما و سایر علاقمندان تقاضا داریم ، چنانچه مطالبی با همین مضمون و عنوان ، همراه با اسناد مشخص ، می‌شناسند فورا برای ما ارسال دارند تا در مقاله‌ی وبلاگ لحاظ کنیم …

با سپاس فراوان

انی کاظمی
Guest

درود.
می توانید از نگاره های ما استفاده کنید.

هر چند شخصا، با آنکه دکتر سروش گفته است موافق نیستیم.
شواهد نیز مخالف آنند. به هر حال! تا جایی که می دانم وی دو نوع دیدگاه ارائه داده. دومین دیدگاهش مربوط به شهادت دکتر بوده است.

مانی
Guest
مانی

تا کی مرده پرستی وای برشما که قران زنده را میبینید و به دنبال اراجیو پوسیده ای که نشخوار خودشیفیفته گی نادانی بوده هستید .زمان به روشنی اشکار کرد دروغ صدایش را. شهید یا مرده پاداش هر کس نزد خدا محفوظه. ما چرا باید تاوان عملکرد این به اصطلاح روشنفکران را پس بدهیم.ادمایی که اگر بمیرند برامون ستاره میشن و اگه بمونن مثه اقای سروش بوی ریا و تعفنشون در میاد

shandel
Editor

معمولا باید در برابر موجوداتی همچون جنابعالی به بیراهه نرفت و به اصل مطلب و نقطه‌ی دقیق مسئله اشاره کرد . بنابر این بنده بدون هیچ‌گونه دفاع از شریعتی و سخن گفتن له یا علیه شما ، تنها از جنابعالی این پرسش را دارم که حضرتعالی تنها یک نفر را مثال بیاورید (تنها یک نفر ) که برای اسلام راستین و پیرایش چهره‌ی واژگون شده‌ی اسلام و شیعه ، چه روشنفکر و چه … ، در این سطح کاری کرده باشد !!؟ گیریم شریعتی خودشیفته . گیریم سروش بوی ریا و تعفن می‌دهد ! . سرکار بفرمایید به چه کسی… Read more »

میلاد
Guest
میلاد

از بخشی از حرفت بوی تفکر و انصاف نمی آید

حسن
Guest
حسن

من از طرف این احمق نادان از همه دوستداران معلم عزیز عذرخواهی میکنم..

على
Guest
على

بد از وحى قران تا به امروز هزاره ها میکذرد ولى تا به امروز زنده است
حال مانى احمق اسم یه اخوند را بکو که حرفهاى براى کفتن داشته باشد. واثارى بجا کذاشته است ولى هر کتاب دکتر یک انقلاب است که هر جمله اش اتشى بجان شماهاست

bina
Guest
bina

حیف
این مرد آشنا بود. و عزیز بود
برای خدا – ملت خدا – دوستان خدا
یاحق

armin
Guest
armin

به نام او
خدایا انان که به مردم خدمت میکنند را بیامرز

مجتبي ديزي
Guest
مجتبي ديزي

استادی بزرگ ومحبوب روحش شاد
کاش بود و شاگردش بودیم

پريسا
Guest
پريسا

سلام به دوستان گرامی و دوستداران معلم شهید ، دکتر علی شریعتی نمیدانم چرا هیچ کس در مورد این موضوع چیزی نشنیده و یا چیزی نمیگوید . مامان من سالیان سال در مورد دکتر شریعتی تحقیق کرده . و این ماجرا رو همیشه در خاطر داره . من درست یادم نمیاد که بخوام بیانش کنم ولی انگار میگفت که (نمیدونم از تلوزیون یا رادیو یا از جای دیگه ) خودش با گوشای خودش شنیده که در همان اوایل انقلاب وقتی ( …..) در حال بازجویی یکی از کله گنده های ساواک بوده ، اون شخص ساواکی نفس نفس زنان موضوع… Read more »

على
Guest
على

یرونده یزشک قانونىکشورانکلیس علت مرک را سکته اعلام کرد وکفت مشکلى از نو جرم نیست .احتمالا سو تفاهم شده

محمدعلی ناظری
Admin

احسان بدلیل مشکلات و مسائل آن زمان اجازه کالبد شکافی نداده و گزارش آنان بر اساس حدس و گمان بوده است.

roozbeh
Guest

kash in donia k4e hich arzeshi nadarad va ma piode shavim nemidanam bilit shans doina gesmat kist male ma ke nashod

POUYA
Guest

خدمت به مردم بزرگترین کاری بودکه شریعتی میکردای کاش یکبار او رامیدیدم ای کاش…

kimia
Guest
kimia

ای کاش بجای اینکه انقدر راحت به این شخصیت بزرگ توهین کنید سعی کنید کمی بیشتر اورا بشناسید و بعد قضاوت کنید.
شریعت خدا را به من شناساند
به زندگی من روح بخشید

روحش شاد…..

مه
Guest
مه

نقد خوب است
ولی توهین نه

کسی نمی تواند ادعا کند خدا را کامل میشناسد
پس مرتب در پی شناخت خود و خدا باش
و به اندک بسنده نکن

http://www.iran-eng.com/showthread.php/434973-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%D8%B9-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%9F?p=6069145#post6069145

arezoo
Guest

سلام فقط می تونم بگم کاش الانم استاد بزرگ دکتر شریعتی بودن………. ولی حیف که…….آه ه ه ه ه ه ه

فرزانه
Guest
فرزانه

درود وروحش شاد او وانان که به خلق خدا خدمت کردند

وحید
Guest

سلام من در یک خانواده مذهبی بزرگ شدم اما تا قبل از اینکه با افکار این بزرگ مرد اشنا نشده بودم هیچ چیز از اسلام نمیفهمیدم اما الان نه هم نمازیو که میخونم میفهمم و هم دارای یک عقیده در زندگی شدم درود بر دکتر

مهسا صحتی
Guest

shariati az nazare man shariatiye zaman bod ensani ke joz niki baraye mardom nakhast manaye vaghee kalame ra ba ma namayand . rohash shad o behesht jaygahash
.

mona
Guest
mona

با سلام ودرود بر روح زیبا و زیبایی آفرین شریعتی بزرگ
این شب زیبای عید غدیر رو به همگی تبریک می گم امشب و هر شب به یاد دکتر عزیز هستم روحش شاد و یاد عزیزش گرامی باد.

فرزند ایران
Guest
فرزند ایران

با اینکه دکتر شریعتی فقط ۴۴ سال زیست؛ ولی بیشترین اثر را در جهت بالا بردن آگاهی ملت در تاریخ ایران گذاشت. او از زمانه خودش جلوتر بود و امروزه حکومت اسلامی ایران، براستی تز “اسلام منهای روحانیت” او را ثابت کرد. او میدانست که بدترین نوع دیکتاتوری، دیکتاتوری مذهبی است، زیرا که بنام خدا و دین جنایت میکند و به هیچکس پاسخگو نیست. همانطور که شعار “خدا – شاه – میهن” در عمل به “شاه – شاه – شاه” تبدیل شد، شعار “استقلال – آزادی – جمهوری اسلامی” هم به “رهبر – رهبر – رهبر” و یا به عبارتی… Read more »

عباس
Guest
عباس

کاش شریعتی میبود و من میرفتم

امید جعفرزاده
Guest

در دنیا به جز تنی خسته برایم نمانده و اگر خدا بخواهد زمان رفتن من هم خواهد رسید اما قبلش میخواهم بر سر قبر معلم شهید راه امام حسین دکتر علی شریعتی فاتحه ای بخوانم…

سيدمحمد
Guest

شریعتی تا زمانی که شعارش با شعورش یکی بود محترم بود ولی از زمانی که شعورش کم رنگ شد ارزش او هم کمرنگ شد…شریعتی را بعضی مدعی هستند که از کثرت شرب خمر مرده است وعنوان شهید بر او ظلم به شهدا است …شریعتی افکار مخربی داشت واگر زنده می بود شاید کمنر از فتنه گران نبود زیرا افکار او افکار نیمه مذهبی ولیبرالیستی بود در عین حال هرچه بود رفت وما دعاگوی او هستیم که اگرهم خلافی داشته خدا از سر تقصیرات اودرگذرد …در اول انقلاب اکثر جوانانی که منحرف شدند وبه گروه های انحرافی پیوستند مثل منافقین همه… Read more »

mehdi
Guest
mehdi

اولابه شما و نژاد گوسفندی ات عرض کنم که شما در سطحی نیستید که اسم شهید انقلاب دکتر علی شریعتی را بیاورید درضمن ادبیات خود را اصلاح کنید که البته برمی گرده به خوانواده ات . چون شعور و آگاهی ات بسیار کم است ومثل یک آدم عوام صحبت می کنی .البته در این جامعه بیشتر از این انتظار نیست.

سيدمحمد
Guest

تو که از دادن جواب منطقی عاجزی باید همینطور دیگران را متهم کنی یاتشبیه کنی به مثل خودت تو اگر اهل فرهنگ ومنطق هستی واز این ایراد وارد شده بر شریعتی دلیل داری وجواب منطقی داری چرابد گوئی میکنی پس همین بی ادبی تو دلیل بر باطل بودن تو است تو اگر دقت کنی میفهمی که چه کسانی از شریعتی وافکار باطل او دفاع میکنند ….مذهبیون یا منحرفین والبته خودت هم باید سالم باشی وگرنه جواب ازپیش معلوم است

جواد
Guest
جواد

من سرتاپاتقصیر اگه از افکار امام حسین دفاع کنم، تو فردا میگی امام حسین کافر بوده یا فتنه گر؟ خوارج هم طرفدارای پیامبر رو میکردند که جلوی علی ایستادند. هر تفکری محترمه و هر نقدی قابل شنیدن، ولی اینطور تند رفتن مشخصه که از روی احساس و فکر بی ثباته.مذهب و دین و اینها نماد یه فکره، نه نماد خوبی و بدی انسان ها. امیدوارم ما بیشتر به درست شدن افکار خودمون برسیم تا درست بودن بقیه.

خزان
Guest
خزان

عجیب نیست این طرز فکر وقتی هنوز در سوراخ تمدن گیر کرده اید.همه میددونیم وقتی امام زمان بیاد اول از همه جماعت شما علیه اش بلند میشید.چون فرسنگها از خدا واسلام حقیقی دورید..

على
Guest
على

انجه را که سلمان میدانست اکر ابوذر میدانست کافر میشد وحال از تو مییرسم بنى صدر از کجا امد مکر امام خمینى ایشان را تایید نکردند مکر فرزند نوح از نطفه ییامبر نبود شما از شاکردان شریعتى جه کسانى را میشناسید ۱ شهید دکتر جمران. اسطوره یک انسان کامل ۲شهید سرتیب خلبان شیرودی ۳شهید فظل الله بریانک ۴شهید تکاور محمد ماهوت زاده من از تو مییرسم زمانیکه حسینیه ارشاد افتتاح شد جند نفر عضو داشت و با امدن اقاى دکتر شریعتى جند نفر عضو داشت دوست من شهید بهشتى میفرماید. کلمات در کفتن انجه که در ذهن دکتر وجود دارد… Read more »

مبینا
Guest
مبینا

اینو بدون خیلی دوست دارم چون فقط نوشته های تو تنهایی های منو پر میکنه
روحت آرام و شادو آسمانی …..

مبینا
Guest
مبینا

دکترشریعتی بدون خیلی دوست دارم چون فقط نوشته های تو تنهایی های منو پر میکنه
روحت آرام و شادو آسمانی …..

پرواز روح
Guest
پرواز روح

روحشان شاد. در عصر ما دیگر همچین انسانهای بزرگی یافت نمیشود.

mehdi
Guest
mehdi

ای کاش مسئولین کشور ما به مقدار کمی از شعور استا د دکتر علی شریعتی را داشتند . ولی افسوس که کتابهایشان را از کتابخانه ها جمع اوری کردند . چه می شه کرد ای آزادی . واقعا تنهایم دراین سرزمینکه مسئولین آن عوام و مردم آن گوسفند هستند . روح اش شاد یاداش گرامی باد .

سيدمحمد
Guest

مسئولین دیر فهمیدند وگرنه باید همان اول انقلاب علی شریعتی را بهتر به مردم معرفی میکردند تا این اسم وآوازه پیدا نکند وحالا به شر عقائد او درمانیم وعواقب افکار باطل اورا را باید با هدر دادن اوقات شریف ووقت تلف کردن سپری کنیم

جواد
Guest
جواد

من نمی دونم ما کی میخوایم به استقلال فکری هر شخصی احترام بذاریم؟ هر اسم و آوازه ای مدیون خودشه، شریعتی و شجریان و هر نوع تفکر و هنر مورد اقبال عمومی که اینطور قدرت ابقای خودش در خودش هست، مدیون خودش هست و اون اقبال عمومی دلیل نیاز عموم بوده، نه نیاز اون هنر و تفکر. سیاست هم میتونه اینطور باشه، ولی تو تاریخ هیچ سیاستی نبوده! البته اگه دعوت پیامبران رو سیاست بدونید که سیاست نبوده به نظر من، بحث ادامه دار میشه.

ليلا
Guest
ليلا

aghaye seyed mohamad ,vaghti inghadr kotah fekri ,dige jaye bahsi ba tu nist .tu faghat mesle yek aghab oftade karaye taghlidito anjam bede va to jehalatet bemon shayad kheyliya ke tarafdare doctor hastan ,az tu momentar bashand vali bemanad.

على
Guest
على

خر جه داند قیمت نقل و نبات. میخورد یونجه ,علوفه یر ملات
تازه یول یونجه را یارش دهد. میخورد عرعر کنان بر دیکران فحش. میدهد

على
Guest
على

البته حق با شماست ولى مسولین. دیر فهم نیستند بلکه نفهمند

مسعود
Guest
مسعود

ولی به نظرم قظیه پیچیده تر از این حرفاس!از کجا معلوم کسایی که الان دارن میخورن و میریزن و میپاشن استاد رو شهید نکرده باشن؟؟؟!یکی از نشونیهاشم این که دنبال علت مرگش نمیگردن.

مانا
Guest

سلام و درود بر شما
که این مطالب عالی را فراهم کرده اید
و می دانم چه کار سختی است این کار
باز هم درود بر شما

یادمان باشد تا انجا که می شود بکوشیم تا در آینده نه یک دکتر شریعتی بلکه دکترهای شریعتی داشته باشیم.

سه شنبه ۷/۱۰/۸۹

ليلا
Guest
ليلا

aghaye seyed mohamad ,vaghti inghadr kotah fekri ,dige jaye bahsi ba tu nist .tu faghat mesle yek aghab oftade karaye taghlidito anjam bede va to jehalatet bemon shayad kheyliya ke tarafdare doctor hastan ,az tu momenta bashand vali bemanad.

ليلا
Guest
ليلا

خیلی مرد فهمیده ى بودن.

سارا
Guest
سارا

خوش به حالش که از این عالم ماده رهید و در جوار خالقش بهره مند است.

اینان کسانی بودند که صحنه حیات را ترک کردند , دستاورد آنان برای آنان و دستاورد شما برای شماست (بقره ۱۳۴)

احمد
Guest
احمد

من به او احترام زیاد می گذارم..

مادرم می گفت( مادر دکتر):
عاشقی یک شب است و پشیمانی هزار شب…
هزار شب است پشیمانم که چرا یک شب عاشقی نکرده ام…

غ
Guest
غ

سلام
کلمه ((درخواست)) را به این صورت نوشته بودید در وبلاگتان لطفا انرا تصیح کنید
((((( در خاست ))))
ماکه ایرانی هستیم اگر کلمات ساده را هم اشتباه بنویسیم ………

زهرا
Guest
زهرا

ای کاش جوانان ما بتوانند چنین شریعتی هایی را برای خودشون درنظربگیرن و مانند آنان شویم

استاد شریعتی و استاد هدایت بی مانندبودن.روحشان شاد

AZAM
Guest
AZAM

سلام اما هیچ کس مطمئن صحبت نکرد ونمی کند چه راضی زیر پرده نهان است کم کردن رقیب یاچی بایستی آشکار شود .

خزان
Guest
خزان

ترجیح میدهم در خیابان راه بروم و به خدا فکر کنم تا اینکه در مسجد بنشینم و به کفشهایم فکر کنم..دکتر شریعتی
مهم نیست اگر به شریعتی به علی به محمد و به خدا توهین کنید هرگز کسی از انسانهای بی شعور فراتر از شعورشان انتظار ندارد..ما مانند بعضی توهین نمی کنیم بلکه همچون مسیح ,فاطمه و حسین فقط برای آمرزشتان دعا می کنیم..علی,علی بود.اگر نمی توانیم علی شویم,علی گونه باشیم..شریعتی علی گونه و شاید درک تبلور یافته ی علی در جسم شریعتی بود….

omid
Guest

سلام!
خدا دکتر رو رحمت کنه اما خودتون قاضی خودتون بشین . بی شعور و گوسفند و نادان و این ها هم همه توهین هستند و درست نیست کسی با این ادبیات از یک شخصیت ادبی برجسته دفاع کنه . تا اونجا که من میدونم دکتر خیلی هم تو دار بوده.
اما مسئله مهم تر اینکه بهتره در مورد مسائل مهم تر به تقاهم برسین که داره ریشه دین رو میزنه. منظورم روان شناسی و بعضی از علوم انسانی غربی هست که هم اگزیستانسیالیست ها و طرفداران دکتر و هم خیلی از مذهبیون معتقدند به این.
و سلام!

محمدعلی ناظری
Admin

احتمالا شما با آثار استاد زیاد آشنا نیستین ، گاها ایشان از این قبیل کلمات استفاده کرده اند.

ضمن اینکه نه تنها دکتر شریعتی بلکه بزرگان بسیاری از چنین واژه هایی در آثارشان بهره جسته اند ، همچون حضرت مولانا ، شیخ اجل سعدی و…

محمد رضا
Guest
محمد رضا

ما آمده ایم زندگی کنیم تا ارزش پیدا کنیم نه به هر قیمتی زندگی کنیم
(دکتر علی شریعتی)

شریعتی انسانی بود و هست که باید راجب او بدانیم

محمد رضا
Guest
محمد رضا

حسین بیشتر از آب تشنه ی لبیک بود افسوس که بجای افکارش زخم های تنش را به یادگار گذاشتند.
(دکتر علی شریعتی)

شریعتی کسی است که باید راجب او و زندگیش باید بدونیم.

امیر رضا
Guest
امیر رضا

کاش روز معلم را بیاد او نامگزاری می کردند

ehsan
Guest
ehsan

وای چه مرد بزرگی بود برای ایران علی جان امیدوارم روحت شاد باشد کافی یکی از این کتاب های استاد را بخوانید تا بفهمید دکتر کیست

عاشق خدا وبر حقان
Guest

sخیلی دنبال این مطالب بودم خدا خیرتون بده عاقبت به خیر باشید ودر رابا حق

بهزاد
Guest
بهزاد

با سلام
خیلی دوست داشتنی بود ولی من آخرش نفهمیدم ایشون دیندار بود یا بی دین !

من!
Guest
من!

دین دار

سروش
Guest
سروش

درود بر استاد شهیددکتر شریعتی.

علی
Guest

به نظر شما چرا دولت ایران جریان مرگ مبهم آقای دکتر علی شریعتی را ادامه نداده است؟
این نکته هم مورد ذهنی من است
شریعتی ۱۰۰تکه شد
دیگر نوم آید

پریوش
Guest
پریوش

ای کاش اول کتابهای شریعتی را می خواندیم. بعد درموردش قضاوت می کردیم. شریعتی خیلی از جوانان قهرکرده از دین زمان خودش را به دامان خدا و مذهب .باز گرداند. و صحت این مسئله را می توانید از نقدهای تندی که هنوز هم مارکسیستها و کمونیستها برعلیهش می نویسند. دریابید. اگر عده ای از آموزه های شریعتی برداشت افراطی کرده اند. این تقصیر شریعتی نیست. حال چه کسی می تواند بگوید که شریعتی به دین ضربه زده؟ اما در مورد قتل اظهر الشمس شریعتی: اولا خاطرات دکتر سروش و دکتر فکوهی از روز و نحوه ی روبرویی بچه ها با… Read more »