دکتر علی شریعتی » آن http://shariati.nimeharf.com گزیده ای از کتاب ها، سخنرانی ها، عکس ها و نقدها Thu, 09 Sep 2010 14:36:21 +0000 fa hourly 1 http://wordpress.org/?v=3.1-alpha تا خدا، آن سوی دریای خدا http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-786/%d8%aa%d8%a7-%d8%ae%d8%af%d8%a7%d8%8c-%d8%a2%d9%86-%d8%b3%d9%88%d9%8a-%d8%af%d8%b1%d9%8a%d8%a7%d9%8a-%d8%ae%d8%af%d8%a7 http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-786/%d8%aa%d8%a7-%d8%ae%d8%af%d8%a7%d8%8c-%d8%a2%d9%86-%d8%b3%d9%88%d9%8a-%d8%af%d8%b1%d9%8a%d8%a7%d9%8a-%d8%ae%d8%af%d8%a7#comments Sat, 06 Mar 2010 11:59:59 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=786 سیر ابدی

نمی دانم این سیر ابدی

و این کشف و شهود و مستی بخش

که هر روز و هر دم مرا

در این اقیانوس اعظم و بی کرانه و بی انتهایی

که خلسه و جذب و مراقبت و تامل و اشراق می نامند

ولی نام دیگری دارد

و نام ندارد که در نام نمی گنجد،

فروتر می برد و غرقه تر می سازد.

تا کجاها می کشد و تا کجاها می رسم؟

تا خدا و آن سوی دریای خدا

تا کجا؟

آن سوی هر سویی

تا چه می دانم؟

اما می دانم تا منزل مرگ خواهم رفت

و می دانم که مرگ منزلی در نیمه ی راه است.

آیا از آن سوی مرگ نیز سفری خواهد بود؟

کاشکی باشد!

کاشکی از پس امروز بود فردایی!


از معلم شهید دکتر علی شریعتی +

دفترهای سبز

 

ترجیح میدهم باکفشهایم در خیابان راه بروم وبه خدا فکرکنم تا اینکه در مسجد بنشینم وبه کفشهایم - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-786/%d8%aa%d8%a7-%d8%ae%d8%af%d8%a7%d8%8c-%d8%a2%d9%86-%d8%b3%d9%88%d9%8a-%d8%af%d8%b1%d9%8a%d8%a7%d9%8a-%d8%ae%d8%af%d8%a7/feed 1 نقش شریعتی در جنبش دانشجویی خارج از کشور http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-487/%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a-%d8%af%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%a8%d8%b4-%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%b4%d8%ac%d9%88%d9%8a%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d8%b1%d8%ac-%d8%a7%d8%b2-%d9%83%d8%b4%d9%88 http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-487/%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a-%d8%af%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%a8%d8%b4-%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%b4%d8%ac%d9%88%d9%8a%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d8%b1%d8%ac-%d8%a7%d8%b2-%d9%83%d8%b4%d9%88#comments Mon, 14 Dec 2009 05:51:30 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=487 متنی که ملاحظه می فرمایید بخشی از گفتگوی آیت الله شهیددکتر بهشتی با اعضای دبیرخانه شورای انقلاب است که در آن به پاسخگویی به شبهاتی که گفتگوی مشابهی که با ابوالحسن بنی صدر به بار آورده می پردازند بنی صدر در بخشی از سخنان خود بدون در نظر گرفتن واقعیتهای تاریخی به بزرگنمایی نقش خود در اروپا پرداخته و اهمیت پیشقراولان نهضت اسلامی در آن دیار را نادیده میگیرد آیت الله بهشتی با ارایه توضیح خود به واقعیتهای مهمی اشاره میکنند که تأثیر انتشار آثار دکتر شریعتی در جنبش دانشجویی خارج از کشور از آن جمله است متن کامل این گفتگو در کتاب اولین رئیس جمهور آمده است که علاقمندان را به مطالعه آن ارجاع می دهیم

عرض کنم که یک چیزی که به گذشته مربوط میشود و اینجا بود این بود که گفته است آن وقت که اروپا را مارکسیسم تسخیر کرده بود ما دو نفر بودیم از فرانسه من و حبیبی دو نفر هم از هامبورگ آقای دکتر کارگشا و آقای هوشی آمدیم و بچه ها را از چنگال مارکسیسم رهانیدیم

خوب ، این مربوط به سالهایی است که من در آنجا حضور داشتم

من اول سال ۴۴ به آنجا رفتم تا ۴۹ در آن موقع در فعالیتهای مربوط به ایجاد انجمن های اسلامی دانشجویی فارسی زبان و ایجاد یک حرکت اسلامی در برابر حرکت کنفدراسیون و تشکل وسازماندهی و سخنرانی و شرکت در جلسات بحث و مناظره اینها با مارکسیست ها من ایشان را لااقل یک جا هم ندیدم ایشان در آن سالها آرام آرام به این جریان کشیده میشدند در آن اواخر شاید سال ۴۸ و ۴۹ بود که آقای حبیبی بیشتر و بعد آقای بنی صدر در میدان آمدند و بعد از سال ۵۰ به این طرف بود که این آقایان بیشتر آمدند آقای بنی صدر بیشتر آمدند و آقای قطب زاده در برخورد مسائل سیاسی با مارکسیست ها در جلسات حضور پیدا میکردند آن موقع من برگشته بودم و آقای بنی صدر و حبیبی در مسائل ایدئولوژیک و سیاسی و بعد در اواخر آقای سروش این کار را میکرد بعد در این فاصله دو اثر و پشتوانه مهم وجود داشت یکی نقش امام خمینی به عنوان کسی که در لوای اسلام و روحانیت مبارزه با طاغوت را با قاطع ترین وجه مطرح کرد و اصلاً زمینه ساز بود و حتی آن وقت که من شروع کردم همیشه میگفتم که من شروع کننده هستم در زمینه ای که امام خمینی آن را فراهم کرده است و مبارزات این گونه ای و حتی نقش قبلی آقای مهندس بازرگان در این زمینه همان وقت ها نوشته های ایشان مدافعات آقای مهندس بازرگان من در عین نقد بر آقای مهندس همیشه از ایشان تجلیل میکنم این اگر عیب من است ، عیب است و اگر حسن است حسن است بر بینش سیاسی ایشان در رابطه با سیاست خارجی به خصوص امریکا و ایران نقد دارم ولی از نقش ایشان در سالهای ۲۲ به بعد تا سال ۴۲ تجلیل میکنم خوراک این انجمن ها مقداری کتابها و نوشته های ایشان بود ، نوشته های مرحوم آیت الله طالقانی نوشته های مرحوم استاد مطهری یک مقدار نوشته های خود من و دوستان دیگر که آن موقع کمی از آن منتشر شده بود و تا به حال هم نرسیده ام همه را سامان بدهم به علت احساس مسئولیت اجتماعی و بعد هم سخنرانی هایی که خود من در جلسات میکردم اولین بار جلسات بزرگ دانشجویی ایرانی در رابطه با اسلام به تعبیر بچه ها با دعوت از من در آنجا شروع شد در مونیخ اصلاً جرأت نمی کردند از ترس کنفدراسیونی ها جلسه اسلامی بگذارند این برادرمان مهندس سالاری هست که استاد علم و صنعت است ایشان را اینقدر تشویق میکردم که آقا یک جلسه بگذارید اینها می ترسیدند بالاخره من در سال ۴۸ یا ۴۹ بود که گفتم باید جلسه بگذارید و تمام چپ ها و راست ها را دعوت کنید من هم می آیم تا آنها بالاخره توانستند یک جلسه بزرگ ۱۵۰-۱۶۰ نفری ازدانشجویان ایرانی بگذارند بحث های اسلام و ماتریالیسم ، اسلام و اقتصاد زن در اسلام و را در شهرهای مختلف آلمان و اطریش مطرح میکردیم البته من به علت گرفتاریها و مشکلات کمتر می رسیدم به انگلستان و فرانسه بروم من میبینم که تمام اینها فراموش شده و بعد هم نقش عجیب و خلاق و فراگیر مرحوم دکتر شریعتی در این انقلاب و در جذب نسل جوان و اندیشه جوان به اسلام که اصلاً از آن یادی نشده و تأثیری که تک تک سخنرانی ها و جزوه های مرحوم دکتر شریعتی در طول این مدت در امریکا و اروپا داشته است تا قبل از رفتن امام به پاریس بیشتر نوشته ها و سخنرانی ها و نوارهای دکتر غذا و خوراک آنان بود او مثل سفره بود و بقیه مثل مخلفات سفره اصلاً از این عوامل دیگر یادی نشده

من از مجموع این تکه ها به اضافه مطالب متعدد دیگری که هست احساس کردم آن مسئله کیش شخصیت که درباره ایشان به عنوان مضمون میگویند و ایشان گویا این را هم در یک جا به دوستان ما منتسب کرده اند که آن دوستان ما برای وی درست کرده اند در حالی که اگر شما بدانید این را در اروپا همان وقتی که این کتاب منتشر شده بود کسانی که با ایشان آشنایی داشتند این را گفته بودند که کیش شخصیت نموداری است از احساسات درونی ایشان

این یک برداشت من بود که یک نوع خودمحوری بیش از آنچه که من تاکنون درباره شان باور میکردم در ایشان هست

منبع : تبیان

 

روحی که در درد پخته می شود آرام می گیرد. احساسی که در هیچ گوشه ای از هستن آرام نمیتواند یافت ، آرام میگیرد . کسی که میداند کسی از راه نخواهد رسید به یقین می رسد . غم هنگامی بی آرامت می کند که دلواپس شادی هم باشی، آرامش غمگین! سکوت بر سر فریاد . سکونت گرفتن در طوفان ! - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-487/%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a-%d8%af%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%a8%d8%b4-%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%b4%d8%ac%d9%88%d9%8a%d9%8a-%d8%ae%d8%a7%d8%b1%d8%ac-%d8%a7%d8%b2-%d9%83%d8%b4%d9%88/feed 0 شهادت حمزه‏اى‏ http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-464/%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%ad%d9%85%d8%b2%d9%87%e2%80%8f%d8%a7%d9%89%e2%80%8f http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-464/%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%ad%d9%85%d8%b2%d9%87%e2%80%8f%d8%a7%d9%89%e2%80%8f#comments Tue, 01 Dec 2009 21:49:07 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=464 «حمزه یک قهرمان مجاهد است که براى پیروزى و شکستن دشمن رفته، شکست خورده و کشته و شهید شده است… حمزه و سایر مجاهدان براى پیروزى آمده بودند – البته با احتمال این که اگر هم مرگ شده، شد – و هدفشان پیروزى و شکستن دشمن بود… بنابراین شهید حمزه‏اى و شهادت حمزه‏اى، عبارت است از مردى و کشته شدن مردى که آهنگ کشتن دشمن کرده است.”

دکتر شریعتى شهداى حمزه‏اى را مجاهدانى مى‏داند که نه براى شهید شدن، که کشتن و شکست دادن دشمن به میدان جهاد شتافته‏اند و شهادت، آنها را انتخاب کرده و روزى آنها شده است. به عبارتى وظیفه اولیه اسلامى شهداى حمزه‏اى، شکست دشمن و حفظ اردوگاه اسلام است، لیکن قضاى الهى بر سرنوشت ایشان، شهادت نوشته است. بنابراین، شهید حمزه‏اى آرزومند شهادت است ولى در پى آن نمى‏باشد؛ چرا که وظیفه اولیه خود را شکست دادن دشمن مى‏داند. و در صورت لزوم، از شهادت استقبال مى‏کند.

 

روحی که در درد پخته می شود آرام می گیرد. احساسی که در هیچ گوشه ای از هستن آرام نمیتواند یافت ، آرام میگیرد . کسی که میداند کسی از راه نخواهد رسید به یقین می رسد . غم هنگامی بی آرامت می کند که دلواپس شادی هم باشی، آرامش غمگین! سکوت بر سر فریاد . سکونت گرفتن در طوفان ! - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-464/%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%ad%d9%85%d8%b2%d9%87%e2%80%8f%d8%a7%d9%89%e2%80%8f/feed 0 مالکیت؛ عامل نابرابری http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-458/%d9%85%d8%a7%d9%84%d9%83%d9%8a%d8%aa%d8%9b-%d8%b9%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d9%8a http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-458/%d9%85%d8%a7%d9%84%d9%83%d9%8a%d8%aa%d8%9b-%d8%b9%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d9%8a#comments Tue, 01 Dec 2009 18:53:26 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=458 دکتر شریعتی در آثار خود عوامل مورد نظر امام را به عنوان عوامل موجد نابرابری می‏پذیرد، ولی از نکته نظر تاریخی و جامعه شناختی به عامل تعیین کننده نابرابری در ساخت اجتماعی و اقتصادی جامعه تاکید دارد. عنصر تاریخی و جامعه‏شناختی که دکتر به عنوان عامل تعیین کننده نابرابری در نظر دارد مالکیت است. دکتر شریعتی دو نوع مالکیت را در این رابطه تشخیص می‏دهد: یکی مالکیت اجتماعی و دیگری مالکیت انحصاری. (۱۲)

دکتر برابری و نابرابری را در تاریخ جوامع براساس همین دو نوع مالکیت توضیح می‏دهد و معتقد است که در مالکیت اجتماعی، افراد می‏توانند به طور مساوی از منابع و امکانات استفاده کنند، ولی در مالکیت انحصاری، منابع و امکانات را تحت عنوان حق مالکیت به صورت حقوق انحصاری خود درمی‏آورند و جامعه تبدیل به دو قطب متضاد می‏شود: کسانی که دارای مالکیت بر منابع و امکانات تولید هستند و کسانی که فاقد این امکانات و منابع‏اند.

در مجموع عوامل موجد نابرابری را در نظر امام می‏توان از طریق رابطؤ زیر در نظر گرفت:

عامل تاریخی ـ سیاسی استعمار

عامل انسانشناختی ـ روانشناختی حرص و آز انسان نسبت به قدرت و ثروت ، نابرابری

عامل عدم رعایت احکام مذهب در پرداخت مالیاتهای اسلامی

و از نظر دکتر شریعتی رابطؤ عامل موجد نابرابری را می‏توان چنین در نظر گرفت:

مالکیت اجتماعی ، برابری

مالکیت انحصاری ، نابرابری

اجتناب پذیری یا اجتناب ناپذیری برابری اجتماعی:

در ارتباط با وجود نابرابری، اگر وجود طبقات را موجد نابرابری بدانیم، امام خمینی معتقد به وجود طبقات در جامعه است (دید کارکردی) ولی دکتر شریعتی معتقد به جامعؤ بی‏طبقه است (دید تضادی).

از نظر امام به سبب اختلاف در سطح تواناییها و کوششها و تلاش افراد، تفاوت و اختلاف بین افراد جامعه از حیث دارایی و درآمد و ثروت ایجاد می‏شود. اگر این تفاوتها که ناشی از تلاش و توانایی افراد است در چارچوب قانون شرع و نیز امکانات و شرایط مساوی باشد، نابرابریهای ایجاد شده قابل قبول است. اما نابرابریهای موجود که ناشی از عدم تساوی امکانات و فرصتها همراه با عدم رعایت قوانین شرع است، قابل قبول نیست.(۱۳)

برابری اجتماعی از نظر امام ایجاد شرایط یکسان از حیث امکانات و فرصتهای اجتماعی و اقتصادی برای همگان و ایجاد جامعه‏ای عاری از فقر و محرومیت است تا افراد براساس استعدادها و تواناییهای خود بتوانند رشد کنند.

از دیدگاه دکتر شریعتی نابرابری اجتماعی اجتناب‏پذیر است و طریق رسیدن به آن ایجاد جامعؤ بی‏طبقه است. (۱۴) از نظر وی برابری معادل قسط است و قسط یعنی سهم واقعی هرکس از تولیدات اجتماعی جامعه. به اعتقاد دکتر برابری اجتماعی در جامعه هنگامی ایجاد می‏شود که زیربنای اجتماعی و اقتصادی جامعه مبتنی بر قسط باشد.

 

بگذار که شیطنت عشق ، چشمان تو رو بر عریانی خویش بگشاید و کوری را به خاطر آرامش تحمل نکن - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-458/%d9%85%d8%a7%d9%84%d9%83%d9%8a%d8%aa%d8%9b-%d8%b9%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d9%8a/feed 0 عناصر مشترک در تعریف امام و شریعتی http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-452/%d8%b9%d9%86%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d9%85%d8%b4%d8%aa%d8%b1%d9%83-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%b9%d8%b1%d9%8a%d9%81-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-452/%d8%b9%d9%86%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d9%85%d8%b4%d8%aa%d8%b1%d9%83-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%b9%d8%b1%d9%8a%d9%81-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a#comments Tue, 01 Dec 2009 18:40:01 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=452 در تعریف طبقه از سوی امام خمینی و دکتر شریعتی عناصر مشترکی از جمله درآمد و شغل مشترک، فرهنگ و خلق و خوی مشترک و نیز سبک زندگی مشترک وجود دارد. دکتر در تشکیل طبقه عامل احساس طبقاتی را عمده می‏کند که این عنصر در نظر امام، فرهنگ و خلق و خوی مشترک گروهی از مردم است که با آن منش رفتاری مشترک و خاصی را نشان می‏دهند.
طبقات ظالم و مظلوم مورد نظر امام و طبقات حاکم و محکوم مورد نظر دکتر شریعتی، بیانگر تضاد و تخاصم طبقاتی در جامعه است که از نظر استثمار و ظلم و سلطؤ یک طبقه به عنوان طبقه حاکم و ظالم بر طبقؤ دیگر به عنوان طبقه محکوم و مظلوم دارای مضامین مشترکی هستند. تفارق بین دیدگاه امام و دکتر از این ناشی می‏شود که امام به رابطؤ عامل استعمار طبقات ظالم و مظلوم معتقد است ولی دکتر به رابطؤ عامل مالکیت طبقات حاکم و محکوم اعتقاد دارد. دکتر شریعتی عامل مورد نظر امام یعنی استعمار را در ایجاد جامعؤ طبقاتی می‏پذیرد، ولی دکتر فراتر از عامل استعمار به عنصر مالکیت به عنوان عامل ایجاد کننده طبقات به صورت عاملی تاریخی و جامعه شناختی در جامعه اشاره می‏کند. (۸)

در مجموع امام و دکتر به وجود جامعه طبقاتی و تضاد ناشی از آن اذعان دارند، اما با دو دیدگاه خاص خود و به دو عنصر خاص خود در ایجاد جامعه طبقاتی و تضاد حاصله از آن می‏رسند. امام با دیدگاهی تاریخی و سیاسی به عنصر استعمار در ایجاد طبقات و تضاد طبقاتی بین دو طبقه ظالم و مظلوم نظر دارد، ولی دکتر از دیدگاه تاریخی و جامعه شناختی به عنصر مالکیت در ایجاد طبقات و تضاد طبقاتی بین دو طبقه حاکم و محکوم می‏نگرد. دیدگاه امام و دکتر دربارؤ طبقه را می‏توان در طرح زیر ترسیم کرد.

 

بگذار که شیطنت عشق ، چشمان تو رو بر عریانی خویش بگشاید و کوری را به خاطر آرامش تحمل نکن - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-452/%d8%b9%d9%86%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d9%85%d8%b4%d8%aa%d8%b1%d9%83-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%b9%d8%b1%d9%8a%d9%81-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a/feed 0 عصارؤ تشیع علوی نابرابری اجتماعی از نظر امام خمینی و دکتر شریعتی http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-449/%d8%b9%d8%b5%d8%a7%d8%b1%d8%a4-%d8%aa%d8%b4%d9%8a%d8%b9-%d8%b9%d9%84%d9%88%d9%8a-%d9%86%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d9%8a-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8 http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-449/%d8%b9%d8%b5%d8%a7%d8%b1%d8%a4-%d8%aa%d8%b4%d9%8a%d8%b9-%d8%b9%d9%84%d9%88%d9%8a-%d9%86%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d9%8a-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8#comments Tue, 01 Dec 2009 18:25:47 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=449 علی محمد قدسی

در این مقاله موضوع نابرابری اجتماعی از دیدگاه امام خمینی و دکتر شریعتی را به طور اختصار مورد بررسی قرار می‏دهیم. هدف، به دست آوردن دیدگاههای هریک از این دو شخصیت در ارتباط با پرسشهای مطرح شده با موضوع نابرابری است.

۱ـ امام خمینی و دکتر شریعتی چه تعریفی از طبقـه دارند؟ ۲ـ عوامل موجد نابرابری نزد این دو شخصیـت کدام است؟ ۳ـ آیا این دو شخصیت نابرابری را اجتناب پذیر می‏دانند یا اجتناب ناپذیـر؟ ۴ـ مکانیزمهای رویارویی با نابرابری نزد ایـن دو شخصیـت کدام است؟ ۵ـ ایدئولوژی، جهتگیری ایدئولوژی و مخاطبان ایدئولوژی امام و دکتر شریعتی کدام‏اند؟

طبقه:

امام خمینی در سخنان و آثار خود تعریف مشخصی از طبقه ارائه نداده است. لذا با استفاده از عناصر تشکیل دهندؤ یک تعریف منطقی که از مفهوم ساخته می‏شود، از طریق مصادیق مربوط به طبقه به مفاهیم و تعریف طبقه از دیدگاه امام می‏رسیم که عبارت است از: گروهی از مردم که دارای شغل و وضع مشترک درآمد، ثروت و مالکیت هستند که این اشتراک، آنها را در موقعیتی خاص در ارتباط با میزان امکانات اقتصادی و قدرت سیاسی جامعه قرار می‏دهد.همچنین این گروه می‏بایست در ارتباط با وضع زندگی، روحیات و ارزشها و خصوصیات فرهنگی مشترک قرار گیرند تا طبقه را تشکیل دهند. (۱) در بیان امام ، طبقه و قشر یکسان و معادل هم قرار دارند. امام در ارتباط با این تعریف از طبقه، برای جامعه در مقطع زمانی سه طبقه ـ طبقه بالا، طبقه متوسط، طبقه پایین ـ را در نظر می‏گیرد. (۲)

امام همچنین برای تمامی جوامعی که در ارتباط با استعمار قرار می‏گیرند دو طبقؤ ظالم و مظلوم را در نظر می‏گیرد که در این دیدگاه طبقات به صورت تاریخی و از نقطه نظر عامل استعمار در نظر گرفته می‏شود. (۳) امام در این مورد معتقد است که استعمارگران به دست عمال سیاسی خود که بر مردم مسلط شده‏اند نظامات ظالمانه‏ای را تحمیل می‏کنند و بر اثر آن مردم به دو دسته تقسیم می‏شوند: ظالم و مظلوم. امام به ارتباط عامل استعمار جامعه طبقاتی نظر دارد و بدین طریق جامعؤ طبقاتی‏ای را نشان می‏دهد که متشکل از دو طبقه است، که در یک طبقه، عدؤ اندکی که دارای قدرت سیاسی و ثروت هستند و نیز حاکمیت سیاسی را نیز در قبضه دارند بر طبقؤ دیگر که فاقد قدرت و ثروت است و اکثریت را تشکیل می‏دهد سلطه دارند. در رابطؤ فوق امام با دیدگاه تضاد به عنصر استعمار و عمال سیاسی وابسته به آن می‏نگرد که علت طبقاتی شدن جامعه‏اند و جامعه را به دو قطب و طبقه تقسیم کرده و موجب تسلط طبقه‏ای بر طبقؤ دیگر شده‏اند.

تعریف دکتر شریعتی از طبقه

دکتر شریعتی در ارتباط با طبقه تعریف مشخصی ارائه می‏دهد که عبارت است از: گروهی از افراد که دارای زندگی با شکل کار و درآمد همسان و مشابه‏اند تشکیل یک طبقه را می‏دهند. افرادی که در یک طبقه قرار می‏گیرند و در شکل کار و زندگی و اندازؤ برخورداری از جامعه و درآمد با یکدیگر مشترک هستند، تشکیل واحدی می‏دهند به نام طبقؤ اجتماعی که دارای یک فرهنگ و فکر و گرایش و تیپ فکری مشترکی هستند که یک لایه جامعه را فرامی‏گیرند. (۴)

لازم به ذکر است که دکتر شریعتی بین قشر و طبقه تمایز قایل است. او قشر را زیرمجموعؤ طبقه می‏داند، به طوری که هر طبقه می‏تواند متشکل از چند قشر باشد؛ مانند طبقه کارگر که می‏تواند متشکل از قشر کارگر ماهر، نیمه ماهر و غیرماهر باشد. در نظر دکتر شریعتی احساس طبقاتی یکی از عناصر مهم تشکیل طبقه است. از دیگر خصوصیاتی که دکتر برای طبقه قایل است می‏توان علاوه بر احساس طبقاتی(۵) به ویژگیهای زیر نیز اشاره کرد:

اول ـ افـرادی که دارای سبـک زنـدگـی مشابه‏اند . دوم ـ گروهی از انسانها که دارای درآمد مشابه و یکسان هستند. سوم ـ گروهی از افراد که دارای شغل مشابه‏اند. (۶)

 

چه خوب است آفریدگار خویش بودن ! اما … آسان نیست - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-449/%d8%b9%d8%b5%d8%a7%d8%b1%d8%a4-%d8%aa%d8%b4%d9%8a%d8%b9-%d8%b9%d9%84%d9%88%d9%8a-%d9%86%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d9%8a-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8/feed 2 ‌روشنفکری‌ و دکتر شریعتی‌ http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-447/%e2%80%8c%d8%b1%d9%88%d8%b4%d9%86%d9%81%d9%83%d8%b1%d9%8a%e2%80%8c-%d9%88-%d8%af%d9%83%d8%aa%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a%e2%80%8c http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-447/%e2%80%8c%d8%b1%d9%88%d8%b4%d9%86%d9%81%d9%83%d8%b1%d9%8a%e2%80%8c-%d9%88-%d8%af%d9%83%d8%aa%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a%e2%80%8c#comments Mon, 30 Nov 2009 21:27:44 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=447 ‌دکتر عبدالحسین‌ خسروپناه‌

بیش‌ از صد سال‌ است‌ که‌ جوامع‌ مشرق‌زمین‌ با گذشته‌ی‌ قرون‌ وسطایی‌ و سیر تحولات‌ مغرب‌زمین‌ و انتقال‌ آن‌ به‌ جهان‌ نوین‌ آشنا شده‌اند این‌ بیداری، متفکران‌ مسلمان‌ را در روند نوگرایی‌ و پاسخ‌ به‌ پرسش‌های‌ متنوعی‌ از جمله‌ علل‌ انحطاط‌ و عقب‌ماندگی‌ قرار داد و جریان‌های‌ روشنفکری‌ را در کشورهای‌ اسلامی‌ ظاهر ساخت. شریعتی‌ از معدود شخصیت‌های‌ علمی‌ قبل‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌ است‌ که‌ در جریان‌ روشنفکری‌ دینی، گام‌های‌ بلندی‌ برداشت‌ و در باب‌ چیستی، رسالت، ویژگی‌ها و آفات‌ روشنفکری، مطالب‌ فراوانی‌ را نگاشت. وی‌ دانشوری‌ دردمند، متدین‌ و بسیار پر جنب‌وجوش‌ بود. پرسش‌ از غفلت‌ و سیر قهقرایی‌ مسلمین‌ و توجه‌ به‌ غرب‌زدگی‌ و حضور دین‌ در عرصه‌ی‌ اجتماع‌ و نقش‌ و کارکرد دین‌ در زندگی‌ بشر و رابطه‌ تجدد و دینداری، از مهم‌ترین‌ دغدغه‌های‌ دکتر شریعتی‌ به‌ شمار می‌رود، به‌ همین‌ جهت‌ شناختن‌ و شناساندن‌ شریعتی‌ در این‌ عصر نیز از تکالیف‌ متفکران‌ می‌باشد و اینک‌ اندیشه‌های‌ آن‌ متفکر فرزانه‌ را در ابواب‌ ذیل‌ گزارش‌ می‌دهیم.

چیستی‌ روشنفکری‌ و ویژگی‌های‌ آن‌

روشنفکر از دیدگاه‌ شریعتی‌ به‌ انسان‌ خودآگاه‌ و متعصبی‌ اطلاق‌ می‌شود که‌ جامعه، زمان‌ و زبان‌ مردم‌ خویش‌ را خوب‌ بشناسد و بینشی‌ انتقادی‌ داشته‌ باشد، به‌ همین‌ دلیل‌ لزوما فیلسوف‌ و دانشمند بودن‌ و نویسندگی‌ و هنرمندی‌ از اوصاف‌ لازم‌ و ضرور او به‌ شمار نمی‌رود، بنابراین‌ شریعتی‌ در تبیین‌ و توصیف‌ این‌ پدیده، به‌ دو نوع‌ حیثیت‌سلبی‌ و ایجابی‌ اشاره‌ دارد، در حیثیت‌ ایجابی، ویژگی‌های‌ ایجابی‌ و در حیثیت‌ سلبی، ویژگی‌های‌ سلبی‌ را بیان‌ می‌کند و اما ویژگی‌های‌ سلبی‌ روشنفکر از دیدگاه‌ دکتر شریعتی‌ به‌ شرح‌ ذیل‌ است:

الف. تخصص‌ در علوم: «روشنفکر الزاما نه‌ فیلسوف‌ است، نه‌ دانشمند، نه‌ هنرمند و نه‌ جامعه‌شناس‌ و نه‌ سیاست‌مدار و به‌ تعبیری‌ نه‌ تحصیل‌کرده، بلکه‌ یک‌ انسان‌ آگاهی‌ است‌ دارای‌ جهت‌ اجتماعی، احساس‌ وابستگی‌ گروهی‌ و تعهد انسانی‌ در برابر این‌ گروه»۱ «گمان‌ می‌برند که‌ روشنفکر همان‌ دانشمند، فیلسوف، هنرمند یا تکنسین‌ است‌ که‌ اسلام‌ را با بینش‌ جدید علوم‌ و تمدن‌ امروز غربی‌ بنگرد، در صورتی‌ که‌ روشنفکر همانطوری‌ که‌ در اکثر نوشته‌ها یادآور شده‌ام، انسان‌ آگاه‌ مسوولی‌ است‌ اعم‌ از کارگر، کشاورز، دانشجو، نویسنده، هنرمند، دانشمند، بی‌سواد… که‌ از استعمار، استبداد، فاصله‌ طبقاتی‌ یا هر رنج‌ دیگر انسان‌ و مردم، رنج‌ می‌برد و خود را مسوول‌ ریشه‌کن‌ کردن‌ آن‌ می‌داند و به‌ دنبال‌ یک‌ ایدئولوژی‌ می‌گردد و یک‌ آگاهی، یک‌ ایمان»۲ «روشنفکر نه‌ فیلسوف‌ است، نه‌ دانشمند، نه‌ نویسنده‌ و هنرمند، روشنفکر، متعصب‌ خودآگاهی‌ است‌ که‌ روح‌ زمان‌ و نیاز جامعه‌اش‌ را حس‌ می‌کند و بینش‌ جهت‌یابی‌ و رهبری‌ فکری‌ را داراست. این‌ آگاهی‌ و بینش، آگاهی‌ و بینش‌ ویژه‌ای‌ است‌ که‌ در مسیر تجربه‌ اجتماعی‌ و عمل‌ انقلابی، بیشتر تحقق‌ و تکامل‌ می‌یابد تا از طریق‌ تفکرات‌ مجرد ذهنی‌ و مطالعه‌ و تحصیل‌ مکتب‌های‌ فلسفی‌ و رشته‌های‌ علمی.»۳

ب. زعامت‌ و حکومت: این‌ آگاهی‌ و شعور هدایتی‌ که‌ شاخصه‌ روشنفکر است، به‌ معنی‌ زعامت‌ و حکومت‌ نیست‌ بلکه‌ به‌ معنی‌ حرکت‌ بخشیدن‌ و جهت‌ دادن‌ به‌ جامعه‌ است‌ که‌ هر روشنفکری‌ در قبال‌ آن‌ مسوولیت‌ فردی‌ دارد «کلکم‌ راع‌ و کلکم‌ مسوول‌ عن‌ رعیته»۴ وی‌ در سخنان‌ خود ویژگی‌های‌ ایجابی‌ را به‌ شرح‌ ذیل‌ بیان‌ می‌کند:

۱٫ آگاهی‌ و تعهد روشنفکر: «روشنفکر یک‌ انسان‌ آگاهی‌ است‌ دارای‌ جهت‌ اجتماعی، احساس‌ وابستگی‌ گروهی‌ و تعهد انسانی‌ در برابر این‌ گروه»۵

۲٫ ارتباط‌ مستقیم‌ روشنفکر با جامعه‌ خود و شناخت‌ مکاتب‌ و نظریه‌های‌ جامعه‌شناختی: «روشنفکر باید تنها بر نظریات‌ و فرضیات‌ کلی‌ علوم‌ اجتماعی‌ تکیه‌ نکند (اگر هم‌ بتوان‌ معتقد شد که‌ در علم‌ جامعه‌شناسی‌ می‌توان‌ به‌ دقت‌ و قاطعیت‌ علوم‌ دقیقه، مانند ریاضیات‌ و فیزیک، همه‌ جامعه‌ها و پدیده‌ها و روابط‌ و مسایل‌ پیچیده‌ و بی‌شمار اجتماعی‌ را براساس‌ قوانین‌ و اصول‌ متقن‌ و ثابت‌ و کلی‌ تحلیل‌ کرد و به‌ شناخت‌ و حتی‌ پیش‌نیاز قطعی‌ تاریخ‌ و تحولات‌ اجتماعی‌ پرداخت) و از انطباق‌ واقعیات‌ محسوس‌ اجتماعی‌ بر آنها بپرهیزد و به‌ جای‌ آن‌ به‌ شناخت‌ مستقیم‌ جامعه‌ خویش‌ از طریق‌ بررسی‌ تاریخ‌ و تماس‌ یافتن‌ با اجتماع‌ و تفاهم‌ با توده‌ و یافتن‌ روابط‌ گروهی‌ و طبقات‌ و بررسی‌ نهادها و سازمان‌ها و فرهنگ‌ و مذهب‌ و خصایص‌ نژادی، ملی‌ و روح‌ اجتماعی‌ و حساسیت‌ها و کاراکترهای‌ قومی‌ و بنیادهای‌ اقتصادی‌ و طبقاتی‌ بپردازد بدین‌ معنی‌ که‌ برای‌ شناخت‌ مذهب‌ یا طبقه‌ مثلا بورژوازی‌ جامعه‌ی‌ خویش، به‌ جای‌ اینکه‌ تعریف‌ جامعه‌شناسان‌ یا نظر سوسیالیست‌ها را ترجمه‌ کند، خود با بینش‌ علمی‌ و روش‌ دقیق‌ منطقی‌ به‌ سراغ‌ مذهب‌ خود و تحلیل‌ طبقاتی‌ بورژوازی‌ جامعه‌ی‌ خود برود، یعنی‌ همان‌ کاری‌ را کند که‌ جامعه‌شناسان‌ یا سوسیالیست‌های‌ دانشمند اروپایی‌ کرده‌اند، این‌ است‌ که‌ تقلید، ترجمه، تحلیل‌ نظریات‌ و قضاوت‌های‌ جامعه‌شناسان‌ بر واقعیت‌های‌ موجود در جامعه‌ ما به‌ همان‌ اندازه‌ که‌ مطرود، غیرعلمی‌ و ضدجامعه‌شناسی‌ است، آموختن‌ کار، بینش، آشنایی‌ با مکتب‌ها و نظرهای‌ جامعه‌شناسی‌ برای‌ بررسی‌ و تحقیق‌ مستقل‌ و مستقیم‌ جامعه‌ خویش، ضرور و اجتناب‌ناپذیر است، زیرا وقتی‌ می‌توانیم‌ از تقلید اروپایی‌ سرباز زنیم‌ و به‌ استقلال‌ فکری‌ و علمی‌ برسیم، که‌ شیوه‌ی‌ کار اروپایی‌ را بیاموزیم‌ و کارش‌ را درست‌ و دقیق‌ بشناسیم.»۶

۳٫ آگاهی‌ روشنفکر ایرانی‌ از جامعه، مذهب‌ و فرهنگ‌ اسلامی: «هر کس‌ روشنفکر است‌ باید مواد و مصالح‌ کارش‌ را از زندگی‌ اجتماعی‌ جامعه‌ی‌ خودش‌ و زمان‌ خودش‌ کسب‌ کند و مخالفت‌ با مذهب‌ به‌ وسیله‌ روشنفکر آگاه، جامعه‌ را از آگاه‌شدن‌ و بهره‌یافتن‌ از روشنگری‌ نسل‌ روشنفکر و جوانش‌ محروم‌ می‌سازد. روح‌ حاکم‌ بر فرهنگ‌ اسلامی‌ براساس‌ عدالت‌ و رهبری‌ است، براساس‌ همه‌ اینها است‌ که‌ روشنفکر در این‌ جامعه‌ و در این‌ لحظه، برای‌ آزادکردن‌ مردم، هدایت‌ آنها، ایجاد یک‌ عشق، ایمان، جوشش‌ تازه‌ و روشنایی‌ بخشیدن‌ به‌ ذهن‌ها، اندیشه‌ها و آگاه‌ نمودن‌ مردم‌ از عوامل‌ جهل، خرافه، ستم‌ و انحطاط‌ در جوامع‌ اسلامی، باید از مذهب‌ آغاز کند، مذهب‌ به‌ معنای‌ این‌ فرهنگ‌ مذهبی‌ خاص‌ و این‌ برداشت‌ درست‌ و مستقیم، نه‌ آنچه‌ که‌ موجود است‌ و در برابرش‌ می‌بیند.»۷

۴٫ قدرت‌ تجزیه‌ و تحلیل‌ منطقی: «روشنفکر کسی‌ است‌ که‌ با منطق‌ خویش‌ و بدون‌ تقلید، هر مساله‌ای‌ را که‌ در برابرش‌ طرح‌ می‌شود، تجزیه‌ و تحلیل‌ می‌کند و با این‌ تحلیل‌ منطقی‌ قضاوت‌ می‌نماید و بر اساس‌ این‌ قضاوت‌ تصمیم‌ می‌گیرد. به‌ عبارت‌ دیگر روشنفکر، یک‌ انسان‌ خودآگاه‌ است‌ که‌ هم‌ خود، هم‌زمان، هم‌جنس‌ و گرایش‌ جامعه‌ خود، هم‌ شرایط‌ موجود بیرونی‌ و درونی‌ خود را می‌شناسد و تاریک‌ فکر کسی‌ است‌ که‌ تصمیمی‌ که‌ می‌گیرد یا قضاوتی‌ که‌ می‌کند، براساس‌ تحلیل‌ منطقی‌ خودآگاهانه‌ نیست، بلکه‌ از طریق‌ تقلید است‌ (تقلید از فرد، زمان، جامعه، گروه‌ یا طبقه‌ای‌ و تقلید از آنچه‌ رایج‌ است). ۸

۵٫ دارای‌ بینش‌ انتقادی: «روشنفکر کسی‌ است‌ که‌ دارای‌ یک‌ بینش‌ انتقادی‌ است.»۹ «اصولا روشنفکر در هر دوره‌ی‌ تحول‌ فرهنگی‌ و اجتماعی‌ یک‌ جامعه، هر گرایشی‌ داشته‌ باشد، به‌ هر حال‌ دارای‌ یک‌ «بینش‌ انتقادی» است، مقصودم‌ از این‌ تعبیر، این‌ است‌ که‌ اولا نسبت‌ به‌ «وضع‌ موجود» معترض‌ است‌ و در همین‌ حال‌ می‌کوشد تا آنچه‌ را که‌ در برابرش‌ «وضع‌ مطلوب» می‌داند، جانشین‌ آن‌ سازد.۱۰

۶٫ هدایت‌ و رهبری‌ پیامبرانه:«روشنفکران‌ ادامه‌ دهنده‌ کاری‌ هستند که‌ پیامبران‌ در تاریخ‌ بر عهده‌ داشته‌اند و این‌ سخن‌ قرآن‌ که‌ «و ما ارسلنا من‌ رسول‌ الا بلسان‌ قومه؛ هیچ‌ پیامبری‌ را جز به‌ زبان‌ جامعه‌اش‌ نفرستادیم» به‌ این‌ معنا است‌ که‌ آن‌ که‌ بیداری‌ و هدایت‌ مردم‌ خویش‌ را تعهد کرده‌ است‌ باید با زبان‌ آنان‌ سخن‌ گوید.»۱۱ شریعتی‌ تاکید می‌کند که‌ معنی‌ با زبان‌ قوم‌ آشنا بودن‌ و با زبان‌ مردم‌ حرف‌زدن، فارسی، عربی‌ و عبری‌ نیست، بلکه‌ فرهنگ، روح‌ حساسیت‌ها، احتیاج‌ها، رنج‌ها، آرزوها و جو فکری‌ و روحی‌ و اجتماعی‌ یک‌ قوم‌ است‌ نه‌ اینکه‌ در کافه‌ هتل‌ پالاس‌ بماند و از توده‌ رنجبر بی‌خبر باشد و غیابا به‌ آنها ارادت‌ ورزد و وکالتا برایشان‌ تکلیف‌ تعیین‌ کند.۱۲ روشنفکر نبی‌مرسل‌ نیست، امام‌ معصوم‌ نیست، آری، اما پس‌ از خاتمیت‌ و در غیبت‌ او، وارث‌ آن‌ رسالت‌ و این‌ امامت‌ است، ادامه‌ دهنده‌ی‌ این‌ راه‌ است. بنابراین‌ روشن‌ است‌ که‌ چه‌ باید بکند که‌ از راه‌ به‌ بیراهه‌ نیفتد.۱۳ عالم‌ اسلام‌ یعنی«روشنفکر اسلام‌فهم‌ مسوول» که‌ در قوم‌ خود و زمان‌ خود، نقشی‌ نه‌ فیلسوفانه‌ ونه‌ عالمانه‌ و نه‌ ادیبانه‌ که«راهبرانه» دارد. ما می‌دانیم‌ که‌ نبوت‌ ختم‌ شده‌ است‌ و اکنون‌ او است‌ که‌ راه‌ انیبا را باید پس‌ از خاتمیت‌ وحی‌ دنبال‌ کند.

او راهبری‌ است‌ که‌ پیامش‌ را از انبیا می‌گیرد رسولی‌ است‌ که‌ رسالت‌رسولان‌ را به‌ ارث‌ گرفته‌ است‌ جبرییل‌ او محمد(ص) است‌ و کتابش‌ قرآن…یک‌ روشنفکر آگاه‌ مسوول‌ است‌ که‌ بار سنگین‌ رسالت‌ پیامبران‌ را بر دوش‌ دارد۱۴ در اسلام، من‌ خاتمیت‌ را به‌ این‌ معنی‌ می‌فهمم‌ که‌ رسالتی‌ که‌ تا کنون‌ پیامبران‌ در میان‌ اقوام‌ بر عهده‌ داشتند از این‌ پس‌ بر روشنفکران‌ است‌ که‌ آن‌ را ادامه‌ دهند روشنفکرانی‌ که‌ نه‌ دارنده‌ اطلاعاتی‌ دریکی‌ از شعبه‌های‌ علوم‌اند بلکه‌ متفکرانی‌ که‌ از آن‌ «شعور نبوت» برخوردارند.۱۵

۷٫ تعهد انسانی‌ روشنفکر: «یکی‌ از خصایص‌ بارز روشنفکر این‌ است‌ که‌ «تعهد گروهی» وی‌ حلول‌ «وابستگی‌ گروهی» او نیست، بدین‌ معنی‌ که‌ وی‌ از نظر نژادی، ملی‌ و طبقاتی‌ به‌ هر گروهی‌ وابسته‌ باشد، تنها در برابر ملت‌ استعمار زده‌ وطبقه‌ استثمار شده‌ وانسانیت‌ متعهد است. چه‌ عامل‌ تعهد وی‌ «ارزش» است‌ نه‌ «سود» و منافع‌ مشترک.۱۶

۸٫ داشتن‌ پایه‌های‌ خاص‌ فلسفی‌ و نظری: «روشنفکر باید مکتب‌ اجتماعی‌ و جهت‌ مبارزه‌ و هدف‌های‌ خویش‌ را بر روی‌ پایه‌های‌ خاص‌ فلسفی‌ و نظری‌ قرار دهد.» برابری‌ انسانی، آزادی، عدالت، وحدت‌ طبقاتی‌ و مبارزه‌ باتبعیض، انحصارطلبی، غصب‌ و زور، حقایق‌ عام‌ وارزش‌های‌ مشترکی‌ هستند که‌ هم‌ منافع‌ اکثریت‌ افراد، گروه‌ها، اصناف، پیروان‌ مکتب‌ها و مذهب‌های‌ مختلف‌ و نیز اکثریت‌ مطلق‌ ملت‌های‌ جهان، با هر مرحله‌ تاریخی‌ و فرهنگی‌ در این‌ شعارها تامین‌ است.۱۷

فرق‌ روشنفکر و انتلکتوئل‌ و آسیمیله:

انتلکتوئل، مفهوما کسی‌ است‌ که‌ کار مغزی‌ می‌کند و در فارسی‌ من‌ آن‌ را تحصیل‌ کرده‌ ترجمه‌ می‌کنم، چه‌ امروز هیچ‌ انتلکتوئلی‌ نیست‌ که‌ تحصیل‌کرده‌ نباشد، اما اشتباها ما به‌ جای‌ آن، روشنفکر به‌ کار می‌بریم‌ که‌ هرگز درست‌ نیست، چه‌ میان‌ تحصیل‌ کرده‌ و روشنفکر، رابطه‌ تساوی‌ و ترادف‌ وجود ندارد، بلکه‌ به‌ اصطلاح‌ اهل‌ منطق، رابطه‌ آن‌ دو، عموم‌ و خصوص‌ من‌ وجه‌ است‌ یعنی: بعضی‌ از تحصیل‌کرده‌ها روشنفکرند و بعضی‌ از روشنفکران‌ تحصیل‌ کرده‌اند و بنابراین‌ نقیض‌ آن‌ نیز صادق‌ است‌ که‌ بعضی‌ تحصیل‌کرده‌ها روشنفکر نیستند و بعضی‌ از روشنفکران‌ تحصیل‌کرده‌ نیستند. آنچه‌ مسلم‌ است‌ این‌ است‌ که‌ روشنفکر، متفکری‌ است‌ که‌ به‌ آگاهی‌ رسیده‌ و در نتیجه‌ دارای‌ جهان‌بینی‌ باز و متحول‌ و قدرت‌ درک‌ و تحلیل‌ منطقی‌ اوضاع‌ و احوال‌ زمان‌ و جامعه‌ای‌ که‌ در آن‌ زیست‌ می‌کند، با احساس‌ وابستگی‌ تاریخی، طبقاتی، ملی، بشری‌ و بینش‌ و جهت‌ مشخص‌ اجتماعی‌ و ناچار حس‌ مسوولیت‌ که‌ همه، زاده‌ی‌ همان‌ آگاهی‌ خاص‌ انسانی‌ است، شده‌ است، خودآگاهی‌ و جهان‌آگاهی‌ و جامعه‌ آگاهی، این‌ آگاهی‌ عالی‌ترین‌ شاخصه‌ نوع‌ انسانی‌ است‌ که‌ در افراد تکامل‌ یافته‌تر متجلی‌تر است. این‌ آگاهی‌ فلسفه، علوم‌ طبیعی‌ و انسانی، هنر، صنعت، ادبیات‌ و دیگر رشته‌های‌ تخصصی‌ نیست.۱۸

موضوع‌ کار انتلکتوئل‌ مانند تاجر و دهقان، کار بدنی‌ و تولیدی‌ نیست، موضوع‌ کارش‌ عبارت‌ است‌ از مجموعه‌ی‌ اندوخته‌هایی‌ که‌ از طریق‌ تعلیم‌ و تربیت‌ به‌ دست‌ آورده‌ است.۱۹

انتلکتوئل‌ از ویژگی‌های‌ خاصی‌ برخوردار است. این‌ خصوصیات‌ عبارتند از:

۱٫ مذهبشان‌ علم‌ است، سیانتیسم‌ است، یا به‌ عبارت‌ دیگر، علم‌پرست‌ هستند و به‌ قوانین‌ علمی‌ چنان‌ معتقدند که‌ تنها نتایج‌ حاصل‌ از علوم‌ را باور دارند و هر چه‌ علم‌ از تبیین‌ و توجیه‌ آن‌ عاجز باشد، منکرند.

۲٫ با سنن‌ قومی‌ و اجتماعی‌ مخالفند.

۳٫ با گذشته‌ کلا عناد و جنگ‌ دارند.

۴٫ آینده‌گرا، نوپذیر و نوپرستند.

۵٫ با مذهب‌ مخالفند، زیرا مذهب‌ دارای‌ اصولی‌ است‌ که‌ علم‌ از تبیین‌ آنها عاجز است.

۶٫ با احساس‌ و آثار زاییده‌ از اشراق‌ و احساس‌ دل‌ مخالفند و تنها به‌ دماغ‌ و منطق‌ خشک‌ علمی‌ متکی‌ هستند.

۷٫ دارای‌ یک‌ جهان‌بینی‌ فلسفی‌ امیدوارکننده‌ و پیشرو به‌ کمالند. می‌پندارند که‌ بشریت‌ به‌ کمال‌ خواهد رفت‌ و معتقدند که‌ تاریخ‌ به‌ سوی‌ بی‌مذهبی‌ خواهد رفت.

۸٫ همه‌ هدفشان‌ این‌ است‌ که‌ جامعه‌ را لاییک‌ و غیرمذهبی‌ یا ضدمذهبی‌ کنند. این‌ طرز تفکر و تلقی‌ تمام‌ انتلکتوئل‌های‌ سیانتیست‌ قرن‌ هفدهم‌ و مظاهر آن‌ دیدرو، روسو و ولتر است.۲۰

شریعتی، روشنفکر را معادل‌ کلمه‌ کلروایان‌(Clairvoyant) در زبان‌ فرانسه‌ می‌داند، یعنی‌ آدم‌های‌ روشن‌بین‌ که‌ روشن‌ و باز فکر می‌کنند و محدود و متوقف‌ نیستند و منجمد نمی‌اندیشند، زمان‌ و موقعیت‌ خودشان‌ را و موقعیت‌ مملکتشان‌ را و مسائلی‌ را که‌ در جامعه‌شان‌ مطرح‌ است، تشخیص‌ می‌دهند و می‌توانند تحلیل‌ و استدلال‌ کنند و به‌ دیگری‌ بفهمانند، اما انتلکتوئل‌ کسی‌ است‌ که‌ کار فکری‌ و مغزی‌ می‌کند و لذا کسی‌ که‌ روشنفکر است، ممکن‌ است‌ کار بدنی‌ و یدی‌ بکند، اما خوب‌ بفهمد، بنابراین‌ روشنفکر عبارت‌ است‌ از صفتی‌ برای‌ تفکر یک‌ فرد، اما انتلکتوئل‌ صفتی‌ است‌ برای‌ شغل‌ یک‌ فرد.۲۱ شریعتی‌ به‌ تفاوت‌ انتلکتوئل‌ و آسیمیله‌ نیز پرداخته‌ است. آسیمیله‌ نیز همانند انتلکتوئل، علم‌پرست‌ است‌ و به‌ مذهب‌ با نظر بی‌طرفی‌ و بدبینی‌ نگاه‌ می‌کند، به‌ گذشته‌ و سنن‌ اجتماعی‌ بی‌اعتناست، آینده‌گر و نوپرست‌ است، به‌ قضایایی‌ که‌ از طریق‌ عقل، قابل‌ درک‌ است‌ توجه‌ می‌کند و مسایل‌ غیرعقلی‌ را با نظر رد و شک‌ می‌نگرد، از توده‌ عامی‌ مردم‌ و متن‌ جامعه‌ فاصله‌ می‌گیرد و خلاصه‌ تمام‌ خصوصیات‌ انتلکتوئل‌ اروپایی‌ در آسیمیله‌ کشورهای‌ عقب‌مانده‌ وجود دارد با این‌ تفاوت‌ که‌ انتلکتوئل‌ در اروپا، چراغی‌ است‌ فرا راه‌ توده‌ تا جامعه‌ و آینده‌اش‌ را درست‌ ببیند و به‌ موانعی‌ که‌ بر سر راهش‌ وجود دارد، پی‌ ببرد و درصدد رفعش‌ برآیند و به‌ عبارت‌ دیگر انتلکتوئل، مغز درست‌ اندیش‌ اندام‌ جامعه‌ است‌ ولی‌ آسیمیله، شبه‌ انتلکتوئلی‌ است‌ که‌ انتلکتوئل، حرف‌ را در دهان‌ او می‌نشاند و او رله‌ می‌کند۲۲ شبیه‌سازی‌ می‌کند و خود را با فرهنگ‌ اروپایی‌ نزدیک‌ می‌کند، به‌ همین‌ دلیل‌ بر انکار همه‌ ارزش‌ها و حتی‌ شخصیت‌ خود، پیشتاز است‌ و می‌کوشد تا با فنای‌ خویش‌ در او که‌ اعلا و اکمل‌ و اجل‌ است، به‌ بقا برسد و در برابر اروپایی، در خود احساس‌ حقارت‌ می‌کند. سخن‌ او را فصل‌ الخطاب‌ می‌بیند و رفاقت‌ با او را فخر خود و تقلید از او را کمال‌ خود و نقل‌ قول‌ او را، فضل‌ وعلم‌ خود می‌شمارد و با تحقیر و تمسخر مذهب، سنت، ارزش‌ها و فضایل‌ جامعه‌ی‌ خویش، به‌ او می‌فهماند که‌ من‌ استثنایم، من‌ از آنها به‌ دورم، با آنها بریده‌ و بیگانه‌ام، به‌ شما شبیهم، مثل‌ شما می‌بینم،احساس‌ می‌کنم، زندگی‌ می‌کنم‌ و هستم.۲۳

رسالت‌ روشنفکری‌

شریعتی‌ در باب‌ رسالت‌ و وظیفه‌ روشنفکران‌ مطالب‌ فراوانی‌ گفته‌ و نگاشته‌ است، شناخت‌ مذهب‌ و مکتب، درک‌ دقیق‌ زمان‌ جامعه، گرفتن‌ ایدئولوژی‌ از مکتب‌ تشیع، بازگشت‌ به‌ خویشتن‌ و بازیافتن‌ شخصیت‌ خویش، خودآگاهی‌ دادن‌ به‌ متن‌ جامعه، بازگشت‌ به‌ مذهب، وحدت‌ کلمه‌ و دیگر امور را از مهم‌ترین‌ وظایف‌ روشنفکری‌ می‌داند.

۱٫ شناختن‌ درد و از درد سخن‌ گفتن: «معتقدم‌ بزرگ‌ترین، فوری‌ترین‌ و حیاتی‌ترین‌ وظیفه‌ای‌ که‌ امروز ما داریم، حرف‌زدن‌ و درست‌حرف‌زدن‌ و دقیق‌ و عالمانه‌ از درد سخن‌ گفتن‌ و شناختن‌ درد است، زیرا کسانی‌ که‌ در کشورهای‌ اسلامی‌ و کشور خودمان‌ وارد عمل‌ شدند و خواستند کاری‌ کنند و خودشان‌ و اجتماع‌شان‌ را اصلاح‌ نمایند، همه‌ی‌ رنج‌هایشان‌ یا کم‌ثمر بود و یا بی‌ثمر، چرا که‌ وقتی‌ وارد مرحله‌ عمل‌ شدند نمی‌دانستند چه‌ باید بکنند و مسلم‌ است‌ تا وقتی‌ که‌ ندانیم‌ چه‌ می‌خواهیم، نمی‌دانیم‌ که‌ چه‌ بکنیم.۲۴

۲٫ احیای‌ دین‌ اسلام: «وظیفه‌ روشنفکر امروز است‌ که‌ با این‌ طریق، اسلام‌ را به‌ عنوان‌ مکتبی‌ که‌ انسان‌ و فرد و جامعه‌ را احیا می‌کند و رسالت‌ رهبری‌ آینده‌ بشریت‌ را به‌ عهده‌ دارد، بشناسد و این‌ وظیفه‌ را به‌ عنوان‌ یک‌ وظیفه‌ عینی‌ تلقی‌ نماید و در هر رشته‌ای‌ که‌ تحصیل‌ می‌کند از راه‌ همان‌ رشته، یک‌ نگاه‌ تازه‌ای‌ به‌ این‌ مذهب‌ و شخصیت‌های‌ بزرگ‌ آن‌ بیاندازد، زیرا اسلام‌ چنان‌ ابعاد گوناگون‌ و جلوه‌های‌ مختلفی‌ دارد که‌ هر کس‌ می‌تواند در رشته‌ خاص‌ خودش، زاویه‌ دقیق‌ و تازه‌ای‌ برای‌ دیدن‌ آن‌ پیدا کند.۲۵ در جامعه‌ی‌ ناآگاه‌ و منحط‌ و در جامعه‌ای‌ که‌ مذهب، دچار جمود شده‌ است‌ و سنت‌های‌ مذهبی‌ با سنت‌های‌ بدوی‌ و بومی‌ و قومی‌ مخلوط‌ شده‌ است‌ و عالی‌ترین‌ و بیدارکننده‌ترین‌ عناصر فرهنگی‌ یا مجهول‌ یا مسخ‌ و یا فراموش‌ شده‌ است‌ و یا برضد اقتضایش‌ به‌ کار گرفته‌ شده‌ است‌ و تاریخ‌ مسخ‌ شده‌ است‌ و ادبیات‌ به‌ صورت‌ یک‌ جامعه‌ عامی‌ منحط‌ و بومی‌ و بدوی‌ درمی‌آید، در چنین‌ هنگامی، رسالت‌ روشنفکر، آگاهی‌ دادن‌ و بیدارکردن‌ جامعه‌ و اتصالش‌ به‌ فرهنگ‌ و تاریخ‌ آن‌ است.»۲۶

۳٫ آگاهی‌ از زمان‌ اجتماعی‌ جامعه‌ خویش: اولین‌ کاری‌ که‌ روشنفکر اصیل‌ باید بکند، این‌ است‌ که‌ «زمان‌ اجتماعی» جامعه‌ خویش‌ را تعیین‌ کند، یعنی‌ بفهمد که‌ جامعه‌ او در چه‌ مرحله‌ تاریخی‌ و در چه‌ قرنی‌ زندگی‌ می‌کند؟… من‌ به‌ قرن‌ جامعه‌ خودم‌ کار دارم، من‌ روشنفکر نباید فراموش‌ کنم‌ که‌ نه‌ در آلمان‌ قرن‌ نوزدهم‌ هستم‌ و نه‌ در فرانسه‌ قرن‌ بیستم‌ و نه‌ در ایتالیای‌ قرن‌ شانزدهم‌ و پانزدهم، من‌ در مشهد، تهران، اصفهان، تبریز، قم‌ و خوزستان، زندگی‌ می‌کنم‌ این‌ واقعیت‌ است‌ رئالیست‌ بودن‌ یعنی‌ همین، یعنی‌ قضاوت‌های‌ اجتماعی‌ را — نه‌ از روی‌ آثار روشنفکران‌ جهان‌ — بلکه‌ از میان‌ توده‌ مردم‌ بیرون‌ کشیدن، نه‌ متن‌ کتاب، که‌ متن‌ مردم‌ را خواندن… بیشتر روشنفکران‌ ما عقیده‌ شخصی‌شان‌ را با واقعیت‌ اجتماعی‌ خلط‌ می‌کنند، چون‌ خودشان‌ مخالف‌ مذهبند، در کار اجتماعی‌ و سیاسی‌شان‌ نیز جامعه‌ را مخالف‌ مذهب‌ تلقی‌ می‌کنند… اگر من‌ روشنفکر بتوانم‌ این‌ منبع‌ سرشار و عظیم‌ فرهنگی‌ را استخراج‌ کنم، اگر به‌ مردمی‌ که‌ به‌ اسلام‌ ایمان‌ دارند، آشنایی‌ و آگاهی‌ بدهم‌ و اگر چشم‌ آنان‌ را نیز مانند قلبشان‌ به‌ این‌ تاریخ‌ پرحماسه‌ و حرکت‌ مکتب، پر از جنبش‌ و شعور زندگی‌ بگشایم، رسالت‌ خویش‌ را به‌ عنوان‌ روشنفکر آگاه‌ انجام‌ داده‌ام.۲۷

۴٫ وحدت‌ کلمه: «روشنفکران‌ مسلمان‌ اهل‌ تسنن‌ که‌ هم‌ از اسلام‌ خبر دارند و هم‌ از مسلمانان‌ و هم‌ از دنیا، باید مردمشان‌ را روشن‌ کنند تا فریب‌ این‌ دام‌ها و سمپاشی‌ها را نخورند، به‌ جای‌ دشمنی‌ با دشمن‌ و کینه‌ی‌ یهود و نصارای‌ استعمارگر که‌ تا قلب‌ اسلام‌ رخنه‌ کرده‌ است، دشمنی‌ با دوست‌ و کینه‌ی‌ برادران‌ شیعی‌ را در دل‌های‌ خود راه‌ ندهند، با قلم‌ و زبان‌های‌ رشید و هوشیار و آگاه‌ و مسوول‌ خود، نقاب‌های‌ فریبنده‌ عالم‌ و روحانی‌ و فقیه‌ حنفی‌ و شافعی‌ و حنبلی‌ و مالکی‌ را بر چهره‌های‌ اینان‌ که‌ کعب‌ الاخبارند و فقیه‌ و مبلغ‌ و مفسر مذهب‌بن‌ گوریون، بدرانند و مردم‌ بی‌غرض‌ و بی‌تقصیر اهل‌ تسنن‌ را با چهره‌ واقعی‌ شیعه، تاریخ‌ تشیع، فرهنگ‌ و مذهب‌ تشیع‌ علوی، عالم‌ راستین‌ تشیع‌ علوی، آشنا کنند و بدانها بگویند که‌ شیعه‌ دشمن‌ اسلام‌ نبوده‌ و نیست.»۲۸

«روشنفکران‌ مسوول‌ و آگاه‌ مسلمان‌ باید مردم‌ را از فریب‌ این‌ دست‌ها و دام‌ها (تفرقه‌های‌ میان‌ تشیع‌ صفوی‌ و تسنن‌ اموی) بیاگاهانند، باید به‌ مردم‌ بگویند که‌ اینها که‌ به‌ ظاهر در لباس‌ و آرایش‌ مذهبی، حکم‌ می‌کنند که‌ شیعه‌ این‌ است‌ و سنی‌ آن‌ و فلسطین، دشمن‌ اهل‌ بیت‌ است‌ و اسراییل‌ از نظر شیعیان‌ بهتر است‌ از فلسطین.

و هر که‌ از اتحاد مسلمان‌ها سخن‌ بگوید دشمن‌ ولایت‌ است‌ و مخالف‌ اهل‌ بیت، اینها وابسته‌ به‌ همان‌ قطبی‌ هستند که‌ به‌ نفعشان‌ روضه‌ی‌ فدک‌ می‌خوانند و از اینکه‌ فدک‌ را به‌ اهل‌ بیت‌ داده‌اند از آنها سپاسگزاری‌ می‌کنند و بعد هم‌ بلافاصله‌ پاداش‌های‌ کلان‌ می‌گیرند و وضع‌ زندگیشان‌ فرق‌ می‌کند، اینها به‌ علمای‌ شیعه، به‌ حوزه‌ علمی‌ و به‌ مراجع‌ و فقهای‌ راستین‌ و آگاه‌ شیعه‌ ربطی‌ ندارند، باید به‌ مردم‌ بگویند: فکر اتحاد در میان‌ مسلمانان‌ اساسا ابتکار شیعه‌ است.۲۹ به‌ همین‌ دلیل‌ شریعتی‌ بر این‌ نکته‌ تاکید می‌کند که‌ هیچ‌گاه‌ مانند امروز بشریت‌ و به‌ خصوص‌ روشنفکر گرفتار در جامعه‌های‌ اسلامی، به‌ شناختن‌ انسانی‌ به‌ نام‌ علی‌ نیازمند نبوده‌ است.۳۰

۵٫ بیداری‌ مردم‌ از جهل‌ و خرافه‌ و دین‌ خواب‌آلود: باید دینداران‌ و احرار… مردم‌ را از این‌ دام‌ فریبی‌ که‌ دست‌ پیش‌ پای‌ اندیشه‌ و ایمان‌ و سرنوشتشان‌ نهاده‌ است، نجات‌ بخشند تا هم‌ توده، بازیچه‌ جهل‌ و خرافه‌ و سربندی‌های‌ زیان‌آور یا بی‌ثمر ذهنی‌ و عاطفی‌ و سستی‌ به‌ نام‌ مذهب‌ نشوند و مذهب‌ راستین‌ و بیداری‌ و حرکت‌ و عزت‌ ابزار دروغ‌ و عامل‌ خواب‌ و جمود و ذلت‌ نگردد و هم‌ نسل‌ جوان‌ و روشنفکر ما با دیدن‌ این‌ واقعیت‌های‌ ناهنجاری‌ که‌ عنوان‌ دین‌ بدان‌ داده‌اند، از دین‌ نگریزند و در این‌ گریز، به‌ دام‌ وام‌گستران‌ غرب‌زدگی‌ و تقلیدهای‌ میمون‌وار فرنگی‌ و دستگاه‌های‌ تبلیغات‌ قدرت‌های‌ مسلط‌ جهانی‌ و استعمار فرهنگی‌ نیفتد.۳۱

۶٫ بیان‌ نیازهای‌ واقعی‌ مردم: روشنفکر آن‌ نیست‌ که‌ آنچه‌ را حقیقت‌ می‌پندارد، بیان‌ کند، بلکه‌ آنچه‌ را مردم‌ نیاز دارند او پاسخ‌ می‌گوید، کار او، کاری‌ پیامبرانه‌ است، ابلاغ‌ پیام، آنچه‌ قوم‌ را به‌ کار هدایت‌ آید نه‌ تنها به‌ کار.۳۲

۷٫ خودآگاهی‌ دادن‌ به‌ متن‌ جامعه‌ نه‌ زعامت‌ و رهبری‌ سیاسی: رسالت‌ روشنفکران، زعامت، حکومت‌ و رهبری‌ سیاسی، اجرایی‌ و انقلابی‌ مردم‌ نیست. این‌ کاری‌ است‌ که‌ در انحصار خود مردم‌ است‌ و تا او خود به‌ میدان‌ نیامده‌ است، دیگری‌ نمی‌تواند وکالتا کار او را تعهد کند؟۳۳ بنابراین‌ روشنفکر، رسالتش، رهبری‌ کردن‌ سیاسی‌ جامعه‌ نیست، رسالت‌ روشنفکر خودآگاهی‌ دادن‌ به‌ متن‌ جامعه‌ است‌ فقط‌ و فقط‌ همین‌ و دیگر هیچ. اگر روشنفکر بتواند به‌ متن‌ جامعه‌ خودآگاهی‌ بدهد، از متن‌ جامعه، قهرمانانی‌ بر خواهند خاست‌ که‌ لیاقت‌ رهبری‌ کردن‌ خود روشنفکر را هم‌ دارند و تا وقتی‌ که‌ از متن‌ مردم‌ قهرمان‌ نمی‌زاید، روشنفکر رسالت‌ دارد.۳۴

۸٫ پرسش‌ از وضعیت‌ موجود و علل‌ و عوامل‌ پیدایش‌ آن: فوری‌ترین‌ و دشوارترین‌ رسالت‌ روشنفکران‌ امروز ما، پی‌بردن‌ به‌ این‌ حقیقت‌ پیچیده‌ و مشکل‌ است‌ که‌ ما را چرا؟ و چگونه؟ این‌ چنین‌ ساخته‌اند و پیش‌ از آن، اعتراف‌ به‌ این‌ اصل‌ مسلم‌ که: آنچه‌ را تاکنون‌ اندیشیده‌ایم‌ و به‌ گونه‌ای‌ که‌ تاکنون‌ دیده‌ایم، درست‌ همان‌ است‌ که‌ استعمار خواسته‌ است‌ و کوشیده‌ است‌ تا این‌ چنین‌ بیندیشیم‌ و این‌ چنین‌ ببینیم.۳۵

۹٫ بازگشت‌ به‌ خویشتن: امروز سنگین‌ترین‌ و حیاتی‌ترین‌ رسالت‌ روشنفکران‌ کشورهای‌ اسلامی، پیش‌ از هر چیز، بازگشت‌ به‌ خویشتن‌ و بازیافتن‌ «شخصیت‌ خویش» است، همچنان‌ که‌ غرب‌ در آغاز ورود به‌ شرق، برای‌ کوبیدن‌ راه‌ ورود و رسوخ‌ خویش، پیش‌ از هر چیز، ملت‌های‌ شرقی‌ را به‌ دور کردن‌ از خویش‌ و به‌ بیگانه‌ کردن‌ با خویش‌ واداشت… حماسه‌هایمان‌ را از یادمان‌ برد، معنویت‌هایمان‌ را از ما بازگرفتند فرهنگمان‌ را در اعماق‌ فراموشی‌ و غفلت‌ گم‌ کردند… زیبایی‌ها و عظمت‌ها و حقیقت‌های‌ راستینش‌ را پوشاندند و رشته‌ها و حقارت‌ها و بطالت‌های‌ دروغین‌ و بیهودگی‌ها را به‌ رخ‌ ما کشیدند و چه‌ کردند و چه‌ها کردند تا آنجا که‌ از همه‌ی‌ روح، معنی، زندگی، عظمت، قدرت، آموزندگی، فکر، دل، اخلاق، فداکاری‌ و حماسه‌ که‌ در اسلام‌ انباشته‌ است، جز روضه‌ و نوحه‌ و انواع‌ سبک‌های‌ سینه‌زنی‌ از ثلاث‌ و رباع‌ و شش‌ ضرب‌ و حاج‌ حسینی… شبیه‌سازی‌ و شمربازی‌ ما را هیچ‌ نیاموختند و از آن‌ همه‌ بیداری‌ها و توانایی‌ها و آموزش‌های‌ راستین‌ و معنویت‌های‌ بزرگ‌ و زیبایی‌ که‌ در قرآن‌ و سیره‌ محمد و زندگی‌ پر از صدق‌ و انسانیت‌ اصحاب‌ و شخصیت‌ علی‌ و سخن‌ علی‌ و تاریخ‌ اسلام‌ و فرهنگ‌ غنی‌ و سرشار اسلام‌ هست، جز رساله‌های‌ عملیه‌ مکرر و مشابه‌ در آداب‌ نجاست‌ و طهارت‌ و ذبح‌ شرعی‌ و شکیات… به‌ مردم‌ هیچ‌ ندادند.۳۶

در شعار بازگشت‌ به‌ خویشتن‌ باید معین‌ کرد که‌ کدام‌ خویشتن؟ در کتابی‌ به‌ نام‌ بازگشت‌ به‌ کدام‌ خویش؟ گفته‌ام‌ بازگشت‌ به‌ خویشتن‌ انسانی‌ ویژه‌ای‌ که‌ در طول‌ تاریخ‌ تکوین‌ یافته‌ و به‌ ما، هویت‌ معنوی‌ و شخصیت‌ فرهنگی‌ بخشیده‌ است، با تکیه‌ به‌ حرکت‌ مستمر تاریخی، جهت‌ اعتقادی‌ و روح‌ مردمی‌ و بینش‌ طبقاتی…، جریان‌ مستمری‌ دارد.۳۷

۱۰٫ بازگشت‌ به‌ اسلام‌ و مذهب‌ راستین: بازگشت‌ به‌ مذهب‌ به‌ معنای‌ رواج‌ دادن‌ سنت‌های‌ معمول‌ رایجی‌ که‌ الان‌ در محیط‌های‌ دینی‌ هست‌ و تعمیم‌ آنها در سطح‌ همه، نیست‌ بلکه‌ بازگشت‌ به‌ اسلام‌ و تکیه‌ به‌ اسلام‌ است‌ که‌ انسان‌ می‌سازد و انسان‌ ساخته، انسان‌های‌ بزرگی‌ را ساخته‌ که‌ به‌ انسان‌ بودنشان‌ هر انسانی، اگر حر باشد و آگاه، چه‌ مذهبی‌ و چه‌ غیرمذهبی، معترف‌ است۳۸ تکیه‌ به‌ تشیع‌ علوی، تکیه‌ بر مترقی‌ترین‌ و زنده‌ترین‌ و فعلی‌ترین‌ ارزش‌ها و عناصری‌ است‌ که‌ روشنفکر به‌ عنوان‌ تعهد خودش‌ با آن‌ درگیر است‌ و تکیه‌ به‌ این‌ تشیع‌ و شناخت‌ این‌ تشیع، خلع‌ سلاح‌ کردن‌ عوامل‌ دروغینی‌ است‌ که‌ از این‌ تشیع‌ به‌ نفع‌ جهل‌ و زور و انحراف‌ و تزویر سوءاستفاده‌ کردند و می‌کنند.۳۹

۱۱٫ دست‌یابی‌ به‌ ایدئولوژی‌ دینی: شریعتی‌ بر این‌ باور است‌ که‌ روشنفکر باید ایدئولوژی‌ خود را از دین‌ بگیرد، البته‌ نه‌ دینی‌ چون‌ مسیحیت‌ که‌ تجربه‌ تلخ‌ خود را نشان‌ داده‌ است، بلکه‌ از مکتب‌ و بینش‌ تشیع.۴۰

۱۲٫ ایجاد پروتستانتیسم‌ اسلامی: روشنفکر باید به‌ ایجاد یک‌ پروتستانتیسم‌ اسلامی‌ بپردازد تا هم‌ چنان‌ که‌ پروتستانتیسم‌ مسیحی، اروپای‌ قرون‌ وسطی‌ را منفجر کرد و همه‌ عوامل‌ انحطاطی‌ را که‌ به‌ نام‌ مذهب، اندیشه‌ و سرنوشت، جامعه‌ را متوقف‌ و منجمد کرده‌ بود، سرکوب‌ نمود، بتواند فورانی‌ از اندیشه‌ی‌ تازه‌ و حرکت‌ تازه‌ به‌ جامعه‌ ببخشد، برخلاف‌ پروتستانتیسم‌ اروپایی‌ که‌ در دستش‌ چیزی‌ نداشت‌ و مجبور بود از مسیح‌ صلح‌ و سازش، یک‌ مسیح‌ آزادی‌خواه‌ و مسوول‌ و جهان‌گرا بسازد، یک‌ پروتستانتیسم‌ مسلمان‌ دارای‌ توده‌ی‌ انبوهی‌ از عناصر پر حرکت، روشنگر، هیجان‌انگیز، مسوولیت‌ساز و جهان‌گرا است‌ و اساسی‌ترین‌ سنت‌ فرهنگی‌اش، سنت‌ شرعی‌ و کوشش‌ و تلاش‌ انسانی‌ است.۴۱

نقد و بررسی‌ دیدگاه‌ دکتر شریعتی‌

۱٫ اولین‌ اشکالی‌ که‌ به‌ شریعتی‌ وارد است‌ به‌ روش‌شناسی‌ او برمی‌گردد، وی‌ متد کار پیامبر را به‌ سنت‌ اضافه‌ می‌کند در حالی‌ که‌ متد کار پیامبر، همان‌ فعل‌ و رفتار نبوی‌ است‌ یعنی‌ متد، چیزی‌ جدای‌ از فعل‌ پیامبر نیست.

۲٫ آیا بازبودن‌ اجتهاد می‌تواند مجوزی‌ برای‌ اصلاح‌ منابع‌ استنباط‌ گردد و به‌ همراه‌ آن، از عقل‌ و اجماع‌ اعراض‌ کرد و علم‌ و زمان‌ را جانشین‌ آن‌ نمود؟ البته‌ زمان، عنصر مهمی‌ در اجتهاد است‌ ولی‌ در موضوع‌شناسی‌ آن، نه‌ در حکم‌شناسی، تمام‌ فقهای‌ شیعه‌ نیز به‌ این‌ نکته‌ توجه‌ داشته‌اند. همچنین‌ منظور از عقل، مستقلات‌ و غیرمستقلات‌ عقلیه‌ است‌ که‌ مورد اتفاق‌ عدلیه‌ است‌ زیرا جملگی، به‌ حسن‌ و قبح‌ عقلی‌ قایلند و اما مراد فقها از اجماع، هرگونه‌ اتفاقی‌ نیست‌ بلکه‌ اتفاق‌ علما و فقها که‌ کاشف‌ از قول‌ معصوم‌ باشد.

۳٫ اما علم‌ چگونه‌ می‌تواند پایه‌ استنباط‌ قرار گیرد؟ علم‌ از طریق‌ استقرأ به‌ نتایج‌ خود دست‌ می‌یابد و به‌ همین‌ دلیل‌ از مرز ظن‌ تجاوز نمی‌کند پس‌ هیچ‌گاه‌ حجیت‌ شرعی‌ پیدا نمی‌کند و تنها در موضوع‌شناسی‌ و مصلحت‌شناسی‌ مفید فایده‌ است، ولی‌ هیچ‌گاه‌ عنصری‌ برای‌ استنباط‌ احکام‌ شرعی‌ قرار نمی‌گیرد.

۴٫ خطای‌ دیگر شریعتی‌ این‌ است‌ که‌ دین‌ را ثابت‌ و معرفت‌ دینی‌ را متحول‌ می‌داند و برای‌ تحول‌ و عصری‌شدن‌ معرفت‌ و فهم‌ دینی‌ از علوم‌ انسانی‌ به‌ ویژه‌ جامعه‌شناسی‌ و تاریخ‌ مدد می‌گیرد بدین‌ معنا که‌ دیدگاه‌های‌ جامعه‌شناختی‌ را بر فهم‌ آیات‌ تطبیق‌ می‌کند که‌ از خطاهای‌ معرفت‌شناسی‌ دینی‌ است. زیرا؛

اولا، این‌ عملیات‌ فکری، نوعی‌ تفسیر به‌ رای‌ و تحمیل‌ اندیشه‌های‌ دیگران‌ بر قرآن‌ است‌ که‌ انسان‌ را از تفسیر کلام‌ حق‌ دور می‌سازد.

ثانیا، علوم‌ انسانی‌ به‌ جهت‌ ظنی‌ بودنشان‌ همیشه‌ در حال‌ تحول‌ و تغییرند، حال‌ اگر در فهم‌ متون‌ دینی‌ از این‌ علوم‌ بهره‌ بگیریم، منشا تحول‌ دایمی‌ و در نهایت‌ نسبیت‌ معرفت‌ دینی‌ می‌گردد و اعتماد مومنان‌ را از دین‌ می‌زداید.

ثالثا، جامعه‌شناسی‌ از مکاتب‌ و نحله‌های‌ گوناگون‌ تشکیل‌ شده‌ است، ماکس‌ وبر به‌ سرمایه‌داری، مارکس‌ به‌ سوسیالیسم، دورکیهم، مانهایم‌ و دیگران‌ به‌ نحله‌های‌ دیگر گرایش‌ دارند، حال‌ اگر اندیشه‌های‌ ماکس‌ وبر را بر قرآن‌ تحمیل‌ کنیم، اسلام‌ و بریسمی‌ و اسلام‌ سرمایه‌داری‌ تولید می‌شود و اگر براساس‌ اندیشه‌های‌ مارکس‌ و انگلس‌ به‌ سراغ‌ متون‌ دینی‌ برویم، به‌ اسلام‌ مارکسیسمی‌ و سوسیالیسمی‌ دست‌ می‌یابیم‌ و هر دو اسلام‌ از اسلام‌ ناب‌ محمدی(ص) فاصله‌ دارد، علاوه‌ بر آنکه‌ در ترجیح‌ یکی‌ بر دیگری، گرفتار ترجیح‌ بلامرجح‌ می‌شویم‌ و اصولا چنین‌ روشی‌ با هدایت‌ گری‌ و تبیان‌ بودن‌ قرآن، سازگاری‌ ندارد.

۵٫ شریعتی‌ از یک‌ طرف‌ به‌ عنصر اجتهاد اعتقاد دارد و از بهره‌گیری‌ آن‌ و بازسازی‌ دین‌ توسط‌ اجتهاد تاکید می‌ورزد و وظیفه‌ روشنفکران‌ را احیا و بازسازی‌ دین‌ و بهره‌گیری‌ از اجتهاد معرفی‌ می‌کند و از طرف‌ دیگر برای‌ روشنفکران، به‌ هیچ‌ تخصصی‌ اعتقاد ندارد، حال‌ پرسش‌ ما این‌ است‌ که‌ چگونه‌ روشنفکر آگاه‌ به‌ زمان‌ و زبان‌ جامعه‌ و متعهد به‌ تعهد انسانی‌ که‌ از تخصص‌های‌ لازم‌ جهت‌ طی‌ کردن‌ فرآیند اجتهاد بی‌بهره‌ است‌ و آشنایی‌ به‌ مبانی‌ فقهی‌ و حدیثی‌ و رجالی‌ و ده‌ها تخصص‌ دیگر ندارد، توان‌ بهره‌گیری‌ از اجتهاد و احیا دین‌ را دارد؟ آیا تجویز چنین‌ نسخه‌ای، جوانان‌ را به‌ نوعی‌ الحاد یا التقاط‌ نمی‌کشاند؟ و یا اینکه‌ نکشانده‌ است؟ اگر قبل‌ و بعد از انقلاب، گروه‌هایی‌ از نسل‌ جوان‌ را مشاهده‌ می‌کنیم‌ که‌ از مجتهدان‌ جامع‌ الشرایط‌ فاصله‌ می‌گیرند و مستقلا به‌ اجتهاد دینی‌ می‌پردازند و در نهایت‌ به‌ دام‌ اندیشه‌های‌ التقاطی‌ می‌افتند و از خلوص‌ دین‌ منفک‌ می‌شوند، بدان‌ جهت‌ است‌ که‌ بدون‌ تخصص‌های‌ لازم‌ و کافی‌ به‌ فهم‌ دین‌ می‌پردازند.

۶٫ تهافت‌ دیگر اندیشه‌های‌ دکتر در این‌ است‌ که‌ وی‌ لزوم‌ داشتن‌ تخصص‌ علمی، فلسفی، جامعه‌شناسی، سیاست‌مداری‌ و غیره‌ را از روشنفکران‌ سلب‌ می‌کند ولی‌ در بُعد ایجابی، دانستن‌ مکاتب‌ و نظریه‌های‌ جامعه‌شناختی‌ و قدرت‌ تجزیه‌ و تحلیل‌ منطقی‌ و هدایت‌ پیامبرانه‌ را لازم‌ می‌داند و بی‌شک‌ جمع‌ این‌ دو پیشنهاد، مستلزم‌ اجتماع‌ نقیضین‌ است.

۷٫ خطای‌ دیگر شریعتی‌ در نهادین‌ دانستن‌ زبان‌ و اسطوره‌ خواندن‌ پاره‌ای‌ از مباحث‌ دینی‌ و ارایه‌ی‌ تفسیر نمادین‌ از قضایایی‌ چون‌ آدم‌ و حوا، هابیل‌ و قابیل‌ و غیره‌ است‌ در حالی‌ که‌ نمادین‌ دانستن‌ زبان‌ قرآن، به‌ معنای‌ نفی‌ واقع‌نمایی‌ آن‌ است‌ همچنان‌ که‌ «تیلیخ» در باب‌ آیات‌ متون‌ دینی‌ مسیحیت، دست‌ به‌ چنین‌ کاری‌ زد و ما در بیان‌ دیدگاه‌ او به‌ نقد چنین‌ عملیات‌ زبان‌شناختی‌ پرداختیم‌ و آنجا گفته‌ شد که‌ اصل‌ در زبان‌شناسی، واقع‌نمایی‌ آن‌ است‌ مگر آنکه‌ قرینه‌ای‌ برخلاف‌ آن‌ صادر شود، در باب‌ قرآن‌ و آیات‌ قرآنی‌ نیز اصل‌ عقلایی‌ حکم‌ می‌کند که‌ واقعیت‌ آدم‌ و حوا و هابیل‌ و قابیل‌ و غیره‌ را بپذیریم‌ گرچه‌ می‌توان‌ از طریق‌ مدلول‌های‌ التزامی، درس‌های‌ دیگری‌ را نیز از قرآن‌ استخراج‌ کرد.

۸٫ اشکال‌ دیگری‌ که‌ بر این‌ شخصیت‌ فکری‌ می‌توان‌ گرفت‌ این‌ است‌ که‌ او بیش‌ از حد به‌ ایدئولوژی‌ کردن‌ و حیات‌ اجتماعی‌ و کارکردهای‌ اجتماعی‌ دین‌ می‌اندیشید و همین‌ سبب‌ شده‌ بود که‌ به‌ ابعاد فردی‌ و عبادی‌ دین، کمتر توجه‌ کند و گاه‌ عالمان‌ دینی‌ را مورد عتاب‌ قرار دهد و اسلام‌ را از جامعیت‌ بیندازد، در حالی‌ که‌ نگاه‌ احیاگر به‌ دین، باید نگاه‌ جامع‌نگرانه‌ باشد و به‌ تمام‌ ابعاد دین‌ توجه‌ نماید.

۹٫ نقد دیگر ما به‌ رویکرد دکترشریعتی‌ این‌ است‌ که‌ از مجموع‌ اندیشه‌های‌ ایشان‌ استفاده‌ می‌شود که‌ دنیا اصل‌ و آخرت‌ فرع‌ است‌ و باید آخرت، تابع‌ دنیا باشد، به‌ همین‌ دلیل‌ اموری‌ که‌ در آبادکردن‌ دنیا نقش‌ مهمی‌ دارند، بیشتر مورد توجه‌ شریعتی‌ قرار می‌گیرد تا اموری‌ که‌ در آبادکردن‌ آخرت‌ موثرند و حال‌ آنکه‌ از آیات‌ قرآن‌ و روایات‌ پیشوایان‌ دین‌ چنین‌ استفاده‌ می‌شود که‌ دنیا مقدمه‌ آخرت‌ است‌ و باید به‌ دنیا نگاه‌ مقدماتی‌ داشت‌ و اگر به‌ ایدئولوژی‌ کردن‌ دین‌ و کارکردهای‌ اجتماعی‌ دین‌ توجه‌ داریم‌ باید از مقدماتی‌ بودن‌ آن‌ غفلت‌ نکنیم.

۱٫ مجموعه‌ آثار، ج‌ ۴، ص‌ ۱۳۳۵٫

۲٫ همان، ص‌ ۵ — ۳۰۴٫

۳٫ همان، ص‌ ۳۱۰٫

۴٫ همان، ص‌ ۳۱۱٫

۵٫ همان، ج‌ ۴، ص‌ ۱۳۳۵ به‌ بعد.

۶٫ همان.

۷٫ همان، ج‌ ۲۰، ص‌ ۲۹۲٫

۸٫ همان، ج‌ ۳۱، ص‌ ۱۶۶٫

۹٫ همان، ج‌ ۴، ص‌ ۸۳٫

۱۰٫ همان، ص‌ ۲۵۹٫

۱۱٫ همان، صص۳۱۲-۳۱۱٫

۱۲٫ همان.

۱۳٫ همان، ج‌ ۳۲، ص‌ ۱۲۷٫

۱۴٫ همان، ج‌ ۷، صص‌ ۱۰۲—۱۰۱٫

۱۵٫ همان، ج‌ ۴، ص‌ ۱۵۶٫

۱۶٫ همان، ص‌ ۳۵۴٫

۱۷٫ همان، ص‌ ۳۵۶٫

۱۸٫ مجموعه‌ آثار، ج‌ ۴، ص‌ ۱۵۴٫

۱۹٫ همان، ج‌ ۳۱، ص‌ ۱۶۱٫

۲۰٫ همان، ج‌ ۲۵، صص‌ ۴–۳٫

۲۱٫ همان، ج‌ ۲۰، صص‌ ۵۶—۵۲٫

۲۲٫ همان، ج‌ ۳۱، صص‌ ۲۵۶—۸٫

۲۳٫ همان، ج‌ ۴، صص‌ ۱۰۷—۱۰۰٫

۲۴٫ همان، ج‌ ۲۸، ص‌ ۷۰٫

۲۵٫ همان، ص‌ ۷۰٫

۲۶٫ همان، ج‌ ۱۶، ص‌ ۱۸۸٫

۲۷٫ همان، ج‌ ۵، صص‌ ۹۸—۹۲٫

۲۸٫ همان، ج‌ ۹، ص‌ ۲۴۸٫

۲۹٫ همان، ج‌ ۹، صص‌ ۲۴۹—.

۳۰٫ همان، ج‌ ۲۶، ص‌ ۱۳۶٫

۳۱٫ همان، ج‌ ۲۰، ص‌ ۳۷۳٫

۳۲٫ همان، ج‌ ۳۲، ص‌ ۱۲۶۷٫

۳۳٫ همان، ج‌ ۴، ص‌ ۲۵۷٫

۳۴٫ همان، ج‌ ۲۰، ص۴۹۹٫

۳۵٫ همان، ج‌ ۴، ص‌ ۳۱۶٫

۳۶٫ همان، ج‌ ۲۰، ص‌ ۳۷۶٫

۳۷٫ همان، ج‌ ۱۹، ص‌ ۳۶۵٫

۳۸٫ همان، ج‌ ۱۷، ص‌ ۱۷۱٫

۳۹٫ همان، ص‌ ۱۷۵٫

۴۰٫ همان، ج‌ ۷، ص‌ ۱۷٫

۴۱٫ همان، ج‌ ۲۰، صص‌ ۲۹۲—۲۹۳٫

 

خدایا سرنوشت مرا خیر بنویس ، تقدیری مبارک تا هر چه را که تو دیر می خواهی ،زود نخواهم و هر چه را که تو زود می خواهی، دیر نخواهم - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-447/%e2%80%8c%d8%b1%d9%88%d8%b4%d9%86%d9%81%d9%83%d8%b1%d9%8a%e2%80%8c-%d9%88-%d8%af%d9%83%d8%aa%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a%e2%80%8c/feed 0 پروژه‏ی ناتمام شریعتی: پروتستانتیسم اسلامی http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-445/%d9%be%d8%b1%d9%88%da%98%d9%87%e2%80%8f%d9%8a-%d9%86%d8%a7%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%db%8c-%d9%be%d8%b1%d9%88%d8%aa%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%8a%d8%b3%d9%85-%d8%a7 http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-445/%d9%be%d8%b1%d9%88%da%98%d9%87%e2%80%8f%d9%8a-%d9%86%d8%a7%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%db%8c-%d9%be%d8%b1%d9%88%d8%aa%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%8a%d8%b3%d9%85-%d8%a7#comments Mon, 30 Nov 2009 21:24:47 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=445 علی قاسمی

چکیده: درباره‏ی استراتژی شریعتی آرای گوناگونی مطرح شده است. نویسنده‏ی مقاله‏ی حاضر راه‏کار پیشنهادی او را استقرار پروتستانتیسم اسلامی، با روایتی سازگار با وضعیت ذهنی و عینی جامعه‏ی ایران، می‏داند در جوامعی که مذهب در حیات اجتماعی حضوری زنده و فعال دارد، شریعتی راهبرد اصلاح دینی را در فراهم‏آوری شرایط برای ورود به تمدن جدید ضروری می‏دانست.

پس از گذشت ربع قرن از فقدان شریعتی، هنوز باب بحث درباره‏ی استراتژی او گشوده است. از میان صورت‏بندی‏هایی که در این باره عرضه شده است برخی بر این باورند که او در پی استقرار بنیان‏های تفکر مدرن بود؛ برخی دیگر او را بنیان‏گذار سنت‏گرایی ایرانی به شمار می‏آورند؛ گروهی اندیشه‏ی شریعتی را مبلغ روایتی از سکولاریسم می‏دانند و برخی دیگر تحقق پارادایم ایدئولوژیک را جوهره‏ی فکر او تلقی می‏کنند. مقاله‏ی حاضر راه‏کار پیش‏نهادی او را استقرار پروتستانتیسم اسلامی، با روایتی سازگار با موقعیت ذهنی و عینی جامعه‏ی ایران می‏داند.

پروتستانتیسم مسیحی نهضتی بود که در اروپای سده‏های پانزدهم و شانزدهم توانست با روش اصلاح دینی (رفورماسیون)، راه را بر تفسیر عقلانی دین از درون آموزه‏ها و تعالیم مسیحیت هموار کند. این نهضت که به دست اصلاح‏گرانی مانند لوتر و کالون هدایت می‏شد، مبارزه با تعالیم مذهب کاتولیک و نظام بسته و راکد و متحجر کلیسا و اربابان آن را دستور کار خود ساخت؛ مبارزه با کسانی که دست در دست حاکمان فئودال و سلاطین وقت نهاده و با نام خدا و مذهب بر کلیه‏ی شئون فردی و اجتماعی مسلط شده بودند و با روش‏های استحماری و تبلیغ و ترویج آخرت‏گرایی و اشاعه‏ی خرافات، به استثمار مردم می‏پرداختند.

پروتستانتیسم روی‏آوری به دنیا و دوری گزیدن از آخرت‏گرایی کاتولیک، عشق به زندگی مادی، کار، ثروت‏اندوزی، صنعت و فن‏آوری را ترویج می‏کرد و اعتراض بر اخلاق خشک و زاهدانه، نفی واسطه‏گری کلیسا میان خدا و انسان، نفی و رد بهشت‏فروشیِ کشیشان، نفی زندگی رهبانی و دیرنشینی، و مبارزه با ثروت‏اندوزی و مال‏دوستی و تجمل‏گرایی دستگاه کلیسا را پیشه‏ی خود ساخته بود. این نهضت دینی با دو شاخصِ عقلی کردنِ دین، و دنیاگرایی در عمل، توانست در جدایی از «کاتولیسیسم»، با روح حاکم بر طبقه‏ی نوظهور بورژوازی ـ که بر اثر رشد و تکامل نیروهای تولیدی، از تحرک و پویایی چشم‏گیری در قرن‏های پانزدهم و شانزدهم برخوردار شده بود ـ بستگی و پیوند یابد، و به مثابه میانجی و مقدمه‏ای واجب، زمینه‏ی انتقال برخی جوامع اروپایی را از قرون وسطای اجتماعی و فکری، به عصر «نوزایی» فراهم سازد و بدین‏سان زمینه‏ساز تحولات و دگرگونی‏هایی در عرصه‏های مختلف فکری، علمی، اجتماعی، اقتصادی و… برای ایجاد تمدنی نو باشد.

شریعتی با جمع‏بندی و استنتاجی که از تحولات اروپای قرون وسطا و عصر نوزایی داشت، نقش و تأثیر راهبرد اصلاح دینی را در بسترسازی و فراهم آوری شرایط برای ورود به تمدن جدید، بسیار ضروری می‏دانست. به باور او «اگر رفورمیسم [ مذهبی] نمی‏بود، رنسانس اولاً به تأخیر افتاده بود؛ ثانیا دامنه‏ی توفیقی این‏چنین به دست نیاورده بود؛ و ثالثا در چارچوب یک جناح محدود، یعنی روشن‏فکران و خواص متفکر و دانشمند محبوس مانده بود».

بر این اساس، شریعتی روش اصلاحی پروتستانتیسم مسیحی را مناسب‏ترین و موفق‏ترین شیوه برای دگرگونی و اصلاح ساختاری جامعه تشخیص داد. به گفته‏ی وی «اگر ارزش کار مصلحانی چون لوتر و کالون را در غرب بشناسیم و نهضت اصلاح مذهبی پروتستانتیسم را که مذهب مسیح را از چارچوب‏های متحجر و حالت رخوت و رکود و انحطاط کاتولیکی آن نجات داده، بررسی کرده باشیم و بدانیم که این نهضت تا کجا در بیداری و حرکت و پیش‏رفت بنیاد تمدن و قدرت اروپای امروز سهیم بوده است، به این نتیجه می‏رسیم که جامعه‏ی ما اکنون بیش از هر چیز به چنین مصلحانِ معترضِ اسلامی نیازمند است؛ مصلحان معترضی که خود با اسلام دقیقا آشنا باشند و نیز با اجتماع و با دردها و نیازهای زمان؛ و بدانند که بر چه اصولی باید تکیه کنند و علیه چه انحراف‏هایی باید به اعتراض پردازند».

او به روشن‏فکرانِ ناشکیبایی که مانع اصلی تحقق آزادی‏های فردی و اجتماعی و عدالت‏خواهی و پیش‏رفت را در جوامع مذهبی، مذهب و شئون آن می‏دانند و با نادیده گرفتن دین یا مخالفت با مذهب می‏خواهند به ایده‏آل‏های اجتماعی و انسانی مورد نظر خود جامه‏ی عمل بپوشانند، هشدار می‏دهد و می‏گوید: «این روشن‏فکران باید بدانند که تجربه‏ی اروپا در جامعه‏ی مذهبی نشان داد که روشن‏فکران مذهب را کنار نگذاشتند؛ بلکه روشن‏فکران بینش مذهبی را احیا کردند».

طبق تحلیل شریعتی، در جوامعی که سنت‏ها ریشه دارند و مذهب در حیات اجتماعی حضوری زنده و فعال دارد، راه درست و مناسب، شناسایی مایه‏ها و ظرفیت‏های بالقوه و بالفعل آن است که می‏توان نخست از راه همدلی و هم‏زبانی با مذهب، عناصر رازآمیز و تحرک‏آفرین آن را شناخت. با همین روی‏کرد شریعتی به مذهب تکیه می‏کند و حتی از روشن‏فکرانی که احساس مذهبی ندارند، می‏خواهد که بر آن تکیه کنند؛ منتها با این تفاوت که «من تکیه‏ام به عنوان یک ایمان و یک مسئولیت اجتماعی است؛ ولی آن روشن‏فکر فقط به عنوان یک مسئولیت اجتماعی می‏تواند با من شریک باشد».

شریعتی به هیچ روی نمی‏خواهد با ساده‏سازی‏های شبه‏علمی و قرینه‏سازی‏های صوری بین دو جامعه، مفهومی کِش‏دار از جامعه ارائه دهد که شامل همه‏ی جامعه‏ها به رغم تفاوت‏ها و گونه‏گونی‏های ساختاری و فرهنگی و… باشد، بلکه قصد وی از این مشابهت‏سازی، نشان دادن همگونی‏های زمان اجتماعی، و نه زمان کمّی و تقویمی بین دو جامعه است؛ چرا که شریعتی با بهره‏گیری از استادش، گورویچ، مطالعه‏ی جوامع و مراحل تاریخی آنها را بر اساس کیفیت و چگونگی زمان و کارکرد آن در وجدان اجتماعی بررسی و مطالعه می‏کند. شریعتی شناخت همین زمان اجتماعی را یکی از وظایف اصلی روشن‏فکران می‏دانست: «روشن‏فکر کسی است که پیش از هر چیز باید تعیین کند که جامعه‏ی او در چه دوره‏ای از تاریخ قرار دارد و به عبارت دیگر زمان اجتماعی آن چیست؟»

اشاره

درک و دریافت نویسنده‏ی محترم از پروژه‏ی فکری شریعتی، در مقایسه با سایر فرضیه‏های رقیب، پذیرفتنی‏تر است. بنابراین می‏توان گفت مرحوم شریعتی بیش از هر چیز درصدد بومی‏سازی الگوی اصلاح دینی (رفورمیسم) و اجرای پروژه‏ی پروتستانتیسم اسلامی در جامعه‏ی اسلامی ایران بود. با گذری کوتاه در کلیه‏ی آثار او حتی می‏توان اضافه کرد که او برای خود نقشی پیامبرانه قائل بود و رسالت امثال لوتر و کالون را بر دوش خویش احساس می‏کرد. با این حال، عبارات گوناگون و مضامین چندپهلو و تفسیرپذیر وی، و نیز برخوردهای افراطی یا تفریط‏آمیز با او سبب شده است که نظرگاه‏های مشخص او درباره‏ی پروژه‏ی پروتستانتیسم اسلامی هم‏چنان در پرده‏ی ابهام بماند.

از الفاظ و عبارات که بگذریم، پروژه‏ی پروتستانتیسم اسلامی، دست‏کم، دوگونه تقریر و تفسیر می‏پذیرد که هر کدام مبانی و جهت‏گیری‏های خاصِ خود را دارد. اتفاقا همین دو برداشت نیز از جریان اصلاح دینی اروپا صورت گرفته است. در نگاه نخست، اصلاح دینی به فرآیندی از درون حوزه‏ی دین اطلاق می‏شود که سعی در پالایش فرهنگ دینی از کژی‏ها، کاستی‏ها و پیرایه‏ها دارد تا دین بتواند متناسب با اوضاع زمانه، برای حیات فردی و اجتماعی بشر، اثربخش‏تر و جهت‏دهنده‏تر باشد. اما از نگاه دیگر، اصلاح دینی به برنامه‏ای گفته می‏شود که به منظور تأویل درون‏مایه‏های دین و بازسازی عناصر فرهنگ دینی بر اساس الگوهای بیرونی و برای آماده‏سازی شرایط برای حضور مدرنیته و تمدن جدید غرب در جوامع دینی طراحی شده است. این دو نگاه را به ترتیب «اصلاح درون‏زا» و «اصلاح برون‏زا» می‏نامند.

آشکار است که این دو نگرش، هم در مبانی و ارکان و هم در آرمان‏ها و الگوها با یکدیگر تفاوتی اساسی و اصولی دارند. این نکته نیز معلوم است که هر دو جریان در تاریخ معاصر جهان اسلام نمایندگان پرآوازه‏ای داشته است. حال سخن در این‏جاست که دکتر شریعتی را در کدام‏یک از این دو جریان می‏توان به شمار آورد؟ و آیا می‏توان گفت که شریعتی در این میانه، راه سومی را برگزیده است؟ شارحان اندیشه‏های او در این چند دهه دو تفسیر متفاوت و گاه متقابل از اندیشه‏ی وی ارائه کرده‏اند: در حالی که روشن‏فکران غالبا رأی دوم را به او نسبت می‏دهند، طرفداران روحانیِ شریعتی از او یک چهره‏ی اصلاحگر درون‏دینی تصویر کرده‏اند. آنچه نویسنده‏ی محترم در این مقاله گفته است، در مجموع به نگرش دوم نزدیک‏تر است. به هر حال، باب این بحث تا هنگامی که یک پژوهش جامع، پرده از ابهامات آن بردارد، هم‏چنان گشوده است؛ هرچند در سال‏های اخیر تحقیقات عالمانه‏ای در این باره صورت گرفته است.

 

ای عشق تا پیاده نمانم ، سوارم نخواهی کرد. تا بی پناه نگردم پناهم نخواهی داد . تا نیفتم دستم را نخواهی گرفت…و می دانم مرا از رنج «داشتن » برهان ! اسماعیل من ارام و صبور جان بسپار! - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-445/%d9%be%d8%b1%d9%88%da%98%d9%87%e2%80%8f%d9%8a-%d9%86%d8%a7%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%db%8c-%d9%be%d8%b1%d9%88%d8%aa%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%8a%d8%b3%d9%85-%d8%a7/feed 0 دکتر شریعتی، پدر معنوی چپ نوگرا و مردم‏سالار http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-438/%d8%af%d9%83%d8%aa%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a%d8%8c-%d9%be%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b9%d9%86%d9%88%d9%8a-%da%86%d9%be-%d9%86%d9%88%da%af%d8%b1%d8%a7-%d9%88-%d9%85%d8%b1%d8%af%d9%85 http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-438/%d8%af%d9%83%d8%aa%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a%d8%8c-%d9%be%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b9%d9%86%d9%88%d9%8a-%da%86%d9%be-%d9%86%d9%88%da%af%d8%b1%d8%a7-%d9%88-%d9%85%d8%b1%d8%af%d9%85#comments Mon, 30 Nov 2009 21:19:15 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=438 عصر ما، ش ۱۲۷
چکیده: شریعتی، در تمایز با گفتمان لیبرال یا نولیبرال در نوگرایی دینی، نماینده و سخنگوی گفتمان رادیکال ـ انتقادی روشنفکری دینی است که علاوه بر نقد رادیکال سنت و دیانت سنتی، با مدرنیته نیز مواجهه‏ای انتقادی داشته است. روشنفکری چپ دینی بیش از یک دهه است که در نوعی انفعال و اغما به سر می‏برد و اگر بخواهد به بازسازی هویت فکری خود بپردازد، چاره‏ای جز تمسک به میراث شریعتی ندارد.

گفتمان اسلامیی که شریعتی نمایندگی‏اش را بر عهده داشت و یکی از مهم‏ترین و تأثیرگذارترین نظریه‏پردازان آن به شمار می‏رود، هرچند که در تمایز با گفتمان‏های سنت‏گرایانه و بنیادگرایانه، بخشی از گفتمان روشنفکری دینی است، اما در همان حال وجوه تمایزبخش آن را با دیگر قله‏های وابسته به گفتمان روشنفکری دینی نمی‏توان انکار کرد. دکتر شریعتی در تمایز با گفتمان لیبرال یا نولیبرال در نوگرایی دینی، نماینده و سخنگوی گفتمان رادیکال ـ انتقادی روشنفکری دینی است که علاوه بر نقد رادیکال سنت و دیانت سنتی ـ همچون سایر روشنفکران ـ با مدرنیته نیز مواجهه‏ای انتقادی داشته و کوشیده است که از طریق رویکردی اعتلاجویانه (transendental) و ضمن پذیرش وجوهی از مبانی و دستاوردهای تاریخی مدرنیته در چند سده اخیر، سرچشمه‏های بحران‏زا در عقلانیت و اومانیسم مدرن را مورد تغافل نگذارد و افق اندیشه و آرمان خود را در آن سوی مدرنیت نشانه‏گذاری کند. او به‏خوبی تفطن داشت که غرب‏زدگی و غرب‏ستیزی، وجوهی متعارض‏نما، اما از یک واقعیت هستند. شریعتی نمی‏خواست اسیر هیچ یک باشد و به همین دلیل هم می‏گفت ما در برابر غرب نباید چشمان خود را ببندیم و نه بدان خیره شویم. باید به آن نگاه کنیم و بکوشیم که مبانی و افق‏های بحران‏زا در ذات مدرنیت را دریابیم.

فرامدرنیته و مواجهه انتقادی شریعتی با مدرنیته را البته نباید هم‏سنخ هیچ یک از دو گفتمان هابرماسی یا فوکویی پنداشت. نگاه انتقادی شریعتی محدود به نقد سرمایه‏داری و بحران‏زایی‏های انسانی، معنوی، اقتصادی و اجتماعی آن نیست؛ بلکه ریشه‏های بحران را تا نارسایی و یکسویی اصول و مبانی مدرنیته عمق می‏بخشد و افزون بر آن، ساینتیسم (اصالت علم)، ماشینیسم (اصالت ماشین)، بوروکراتیسم، راسیونالیسم (اصالت عقل محاسبه‏گر)، اومانیسم و… را هم مورد آسیب‏شناسی قرار می‏دهد. البته فرامدرنیته شریعتی، غرب و دستاوردهای معنوی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آن را نفی نمی‏کند. او هرچند به عنوان متفکری ضد استعمار امپریالیسم، از میوه‏های استعماری مدرنیته و سرمایه‏داری غفلت نمی‏ورزد، اما می‏کوشد تا با شالوده‏شکنی آن و بازسازی مبانی تک‏بعدی و دستاوردهای مثبتش در ساختار دینی و معنوی تازه و قرار دادن آن در زیست ـ جهان و افق توحیدی نوینی به آن سوی تجدد گذر کند. بدین معناست که شریعتی متفکری نوگراست. نوگرایی او با سه آرمان عرفان، آزادی و برابری، می‏کوشید تا از معنویت اگزیستانسیالیستی، آزادی لیبرال و برابری سوسیالیستی کلاسیک فراتر رود و این همه را در افقی عالی‏تر و توحیدی‏تر همساز کند.

دکتر شریعتی را از این حیث باید پدر معنوی روشنفکری دینی چپ، نوگرا و مردم‏سالار در ایران شمرد؛ روشنفکری که دین نوگرا و ترقی‏خواه را با عرفانی توحیدی و وجودی، نه فروتر از سوسیالیسم و دموکراسی، که برتر می‏خواهد و برابری و مردم‏سالاری را ضمن بهره‏مندی از تجربه انسان مدرن تنها در جامعه‏ای معنوی و دینی قابل تحقق می‏داند. عرفان وجودی او با عرفان دینی سنتی از یک سو و معنویت بی‏خدا و غیردینی مدرن از سوی دیگر مرزبندی دارد؛ چنان‏که سوسیالیسم او پذیرای دولت‏سالاری (اناتیسم) و سرکوب شخصیت و تفرد فلسفی ـ اجتماعی آدمی نیست. او آزادی را نیز در پیوند با چنان سوسیالیستی همنشین عدالت می‏دارد و آن را به لیبرالیسم اقتصادی، مادی و سرمایه‏محور فرو نمی‏کاهد.

اکنون روشنفکری دینی ایرانی تحت تأثیر موج شکست سوسیالیسم واقعا موجود و چپ مارکسیستی و جهان‏گستری مهاجم سرمایه‏داری، بیش از یک دهه است که در نوعی انفعال و اغما به سر می‏برد؛ هرچند در سطح جهانی، چپ نومارکسیست و سوسیالیست انسانی و فارغ از دیکتاتوری پرولتاریا اکنون چند سالی است که دوباره خود را یافته و می‏رود که با بازسازی تئوریک خود و ضمن آشکار شدن وعده سراب‏گونه سرمایه‏داری جهانی، موقعیت گذشته و از دست رفته خود را احیا کند. اما موج اخیر چپ هنوز در راه است و به ایران و حوزه روشنفکری دینی نرسیده است. چپ نوگرا و مردم‏سالار اسلامی اینک یا باید به بازسازی نظری و اجتماعی خود اهتمام ورزد و یا منتظر تضعیف هرچه بیشتر و کمرنگی و افول آتی باشد. چنانچه نیروهای روشنفکری دل‏بسته به دین و در همان حال دموکراسی / مردم‏سالاری و سوسیالیسم / جامعه‏گرایی اراده کنند که به بازسازی هویت فکری و اجتماعی خود اهتمام ورزند، چاره‏ای جز تمسک به میراث دکتر شریعتی ندارند. واضح است که چنین تمسکی، امری شکلی، مکانیکی و غیرانتقادی نیست و نمی‏تواند تجربه انقلاب اسلامی و بیست و سه سال جمهوری اسلامی را از نظر دور بدارد. آنچه از میراث شریعتی همچنان برای این گروه آموزنده و راهبردی است، مبانی و افق اندیشه او و روشی است که وی در نقد و اثبات وضع موجود و وضع مطلوب به کار بسته است.

اشاره

مقوله «نوگرایی دینی» یا «روشنفکری دینی» به طور مشخص در آستانه دهه هفتاد مطرح شد. این جریان که ریشه در سال‏های دور، در دهه‏های چهل و پنجاه داشت، با طلوع انقلاب اسلامی و در دوران جنگ تحمیلی، همچون سایر جریانات روشنفکری، عملاً به بوته فراموشی رفت. ظهور دوباره این جریان در سال‏های پایانی دهه شصت عمدتا زاییده همگرایی میان دو گروه بود: ۱٫ گروهی از روشنفکران یا اندیشمندانی که اصولاً با مبانی انقلاب و نظام سازگاری نداشته، از پایگاه فرهنگی و اجتماعی دیگری برخوردار بودند؛ ۲٫ گروهی از مسؤولان و کارگزاران نظام که به‏تدریج از ساختار قدرت سیاسی کناره‏گیری کرده یا طرد شده بودند. مهم‏ترین و معروف‏ترین پایگاه این جریان، «حلقه کیان» بود که بر محور دکتر سروش و تئوری‏های او اداره می‏شد و آهسته آهسته محفلی برای گردهمایی اندیشه‏ها و علایق مختلف به وجود آورد. در همان سال‏ها، نهضت آزادی و سایر گروه‏های ملی ـ مذهبی نیز در حال بازسازی و هویت‏یابی دوباره بودند و به این ترتیب محافل مشابهی شکل گرفت. در اواخر دهه شصت دو اتفاق مهم رخ داد: از یک سو، سروش و نشریه کیان به اندیشه سیاسی روی آوردند و بر پایه مؤلفه‏های لیبرال دموکراسی به نقد نظام سیاسی ایران پرداختند. از سوی دیگر، مهندس بازرگان در یک چرخش آشکار به انتقاد از انگاره دولت دینی و رواج نگرش سکولار پرداخت. هم‏آوایی و نزدیکی بیشتر میان سروش و سران نهضت ملی عملاً حلقه کیان و محافل نزدیک به آن را دچار چنددستگی ساخت و انسجام اولیه را متزلزل کرد. به‏تدریج حوادث دیگری رخ داد که سبب شد از دوران نوگرایی دینی، دو گرایش راست (لیبرال یا نولیبرال) و چپ (سوسیال دموکراسی) سر برآورد. مهم‏ترین خواسته گرایش چپ، اعاده حیثیت از چپ بین‏الملل و بازسازی دوباره چپ پس از فروپاشی کمونیسم در شوروی و شرق اروپا بود. به این ترتیب، در سال‏های اخیر، نسل پیشینِ جریان چپ مسلمان، نظیر حبیب‏اللّه‏ پیمان، لطف‏اللّه‏ میثمی و کادر مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، با فاصله‏گرفتن از دکتر سروش و نهضت ملی، سعی در نوسازی مبانی تئوریک خویش تحت عنوان «چپ دینی مردم‏سالار» دارند. این گروه که پیشتر یا در انزوای ایدئولوژیک بوده یا در عمل به اندیشه سروش پیوسته بودند، در فضای موجود در یک خلأ تئوریک گرفتار آمده و دکتر شریعتی را بهترین آلترناتیو در برابر سروش و سایر رهبران نوگرای لیبرال یافته‏اند. به نظر می‏رسد مقاله حاضر گامی دیگر در جهت استقلال‏خواهی جریان نوگرای چپ دینی و مقدمه‏ای برای بازشناسی و بازسازی اصول نوین آن در سال‏های آینده است. اما به نظر نمی‏رسد که رویکرد تازه چپ به شریعتی در شرایط کنونی بتواند دست‏مایه‏های فکری لازم را برای پر کردن خلأ تئوریک چپ فراهم سازد. محورهای زیر بخشی از دشواری‏های چپ‏گرایان مسلمان در این مسیر پرمخاطره است:

۱٫ مرحوم شریعتی در حافظه فرهنگی ما از دو چهره متفاوت برخوردار است: یکی حماسه‏گر انقلابی و سنت‏ستیز، و دیگری اندیشمند ژرف‏نگر و ایدئولوژی‏ساز. در واقع آنچه شریعتی را در عصر خویش ممتاز و پرتأثیر می‏ساخت، همان رویه نخستین او بود که هر انقلابی مسلمانی را مجذوب می‏ساخت. بی‏گمان این چهره از شریعتی برای جامعه امروز و فردای ایران نه گره‏گشاست و نه پرکشش. از سوی دیگر، طرح و تئوری او برای اندیشه دینی و نظام اجتماعی چنان خام و نااستوار بود که حتی از سوی فرهیختگان عصر خود نیز مورد توجه و تأمل قرار نگرفت.

۲٫ مسائل و نیازمندی‏های جامعه کنونی ایران با شرایطی که شریعتی در آن می‏زیست، به‏کلی متفاوت و دیگرگون است. جریان چپ نواندیش دیر یا زود باید در صحنه رقابت سیاسی و اقتصادی، طرح‏های علمی خود را ارائه کند و تصویر خود را از جامعه و جهان و راه‏های برون‏رفت از معضلات وضعیت کنونی نشان دهد. آنچه نویسنده محترم در این مقاله آورده است، تکرار همان شعارها و آرمان‏های کلی است که در آثار شریعتی کرارا بازگفته شده و در عمل هیچ گامی برای توضیح و تبیین آنها برداشته نشده است. نسل جوان و جامعه امروز تنها به پاسخ‏های روشن و کارآمد نیازمند است.

۳٫ برخلاف پندار نویسنده، امروز دیگر فاش می‏توان گفت که اندیشه‏های شریعتی عموما در میانه سنت و تجدد و در برزخِ لیبرالیسم و سوسیالیسم و در هزارتوی مکاتب اگزیستانسیالیستی و اومانیستی سرگردان و آویزان است و تقریبا هیچ‏یک از مفاهیم بنیادین اندیشه او، از توحید و تکامل و ایدئولوژی گرفته تا عرفان و آزادی و برابری بر قاعده‏های استوار فلسفی و دینی ننشسته است. البته از او که عمری کوتاه داشت و در عصری سخت پرتلاطم می‏زیست و پشتوانه و پیشوایی نداشت، نمی‏توان و نباید انتظاری بیشتر داشت. سخن در این است که آیا میراث و اندوخته‏های او می‏تواند به جریانی که از ریشه‏های سنت اسلامی مانده و از مسیر فرهنگ و سیاسی غرب لیبرال رانده شده است، روحی تازه بدمد و اندیشه‏ای پربار و کارآمد تزریق کند؟

گویا این بار چپ نواندیش قصد دارد با طرح ایده‏ها و اندیشه‏های شریعتی از او به عنوان یک ظرفیت نسبی برای گذار از سنت دینی و سیاسیِ حاکم به شرایط تازه بهره‏برداری کند؛ شرایط تازه‏ای که که امروز چپ‏گرایان هیچ تصویر روشنی از آن ندارند یا ارائه نمی‏کنند؛ شاید یک سوسیال دموکراسی نوین باشد یا یک نئولیبرالیسم تعدیل‏شده و در هر حال، یک اندیشه دینی قرائت‏پذیر با یک نظام اجتماعی سکولار.

 

و پیش از اینکه بیندیشی که چه بگویی بیندیش که چه می گویم - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-438/%d8%af%d9%83%d8%aa%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%aa%d9%8a%d8%8c-%d9%be%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b9%d9%86%d9%88%d9%8a-%da%86%d9%be-%d9%86%d9%88%da%af%d8%b1%d8%a7-%d9%88-%d9%85%d8%b1%d8%af%d9%85/feed 1 گروه تروریستی فرقان و انحراف http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-435/%da%af%d8%b1%d9%88%d9%87-%d8%aa%d8%b1%d9%88%d8%b1%d9%8a%d8%b3%d8%aa%d9%8a-%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%a7%d9%86%d8%ad%d8%b1%d8%a7%d9%81 http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-435/%da%af%d8%b1%d9%88%d9%87-%d8%aa%d8%b1%d9%88%d8%b1%d9%8a%d8%b3%d8%aa%d9%8a-%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%a7%d9%86%d8%ad%d8%b1%d8%a7%d9%81#comments Mon, 30 Nov 2009 21:12:09 +0000 انی کاظمی http://shariati.nimeharf.com/?p=435 آنچه می‌خوانید، متن تدوین‌شده فصلی از کتاب «جریان‌های مذهبی سیاسی ایران از سال ۲۰ تا ۵۷» است که اکنون ششمین چاپ آن نیز به زیور طبع آراسته شده است.

گروه فرقان به رهبری طلبه‌ای به نام اکبر گودرزی‌، یکی از شاخص‌ترین گروه‌های نه تنها منفصل از روحانیت، که ‌مخالف صریح با روحانیت بوده است‌. اکبر گودرزی اهل لرستان ـ روستای دوزان در نزدیکی الیگودرز، جایی میان خمین و الیگودرز ـ بوده و از آنجا که پدرش چوپان بود، فرقانی‌ها از وی با عنوان «چوپان زاده آزاده‌» یاد می‌کردند. وی در حوالی سال ۱۳۳۵ متولد شده (در شناسنامه ۱۳۳۸ قید شده‌)، در سال ۵۱ یا ۵۲ عازم، ‌خوانسار شده و مدتی در مدرسه علمیّه آنجا تحصیل کرده و سپس یک سال در قم مانده و بعد از آن به تهران‌ آمده و مدتی را در مدرسه چهل‌ستون و سپس در مدرسه حاج شیخ عبدالحسین بیتوته که به سال ۵۶ آنجا را نیز ترک کرده و از لباس طلبگی هم خارج شده است‌. او علاوه بر درس طلبگی‌، درس جدید را هم تا کلاس یازده خوانده است‌.

گودرزی در سال ۵۶، کلاس‌های تفسیر در مناطق مختلف تهران (نازی‌آباد، سلسبیل‌، قلهک، جوادیه و خزانه بر پا و نیروهایش را نیز از همین جلسات جذب می‌کرد. البته برخی از این جلسات هم به اقتضای فضای آن سال‌ها در خانه‌های افراد علاقه‌مند تشکیل می‌شد‌.

مساجدی که گودرزی جلسات قرآن را در آنها برگزار می‌کرد، عبارت بود از مسجد «الهادی»، خیابان شوش‌، مسجد «فاطمیه خزانه»‌، مسجد «رضوان» خیابان اتابک، مسجد «شیخ هادی» و مسجد «خمسه قلهک». مسجد «اعظم» هم که ‌کتابخانه قائم در آن بود و جوانان مذهبی به آنجا رفت و آمد داشتند، در اختیار علی حاتمی (که در زندان ‌خودکشی کرد)، یکی از فرقانی‌ها بود و افرادی را در همانجا جذب این گروه کرد.

گودرزی گروه فرقان را در درون همین جلسات قرآن تأسیس و رهبری کرد‌. وی از سال ۵۶ به صدور اعلامیه و بیانیه‌ پرداخت و وارد حوزه سیاست و مبارزه شد، اما به جز این اعلامیه‌ها، فعالیت دیگری نداشت‌. یک‌بار برای‌ مدت کوتاهی به پاکستان رفت تا عازم اروپا شود و نوشته‌های تفسیریش را انتشار دهد، که به دلیل فراهم نشدن ‌شرایط به ایران بازگشت‌. در جریان پیروزی انقلاب اسلامی‌، با اسلحه‌هایی که وی و همراهانش از پادگان‌های ‌فتح شده توسط مردم به دست آوردند ـ از همان نخست ـ وارد فاز نظامی شد. اما . . . این زمان، نظام ‌شاهی سقوط کرده بود و گروه فرقان که عقیده به مبارزه داشت‌ ـ چون همه چیزش به مفهوم مبارزه ختم می‌شد ـ به‌جنگ با نظام اسلامی‌ِ جدید روی آورد.

گودرزی با داشتن شماری از جوانانی که همچنان روحیات انقلابی ‌سال‌های ۵۵ ـ ۵۷ را داشتند، آنان را بر اساس آموزه‌های قرآنی نشئت گرفته از برداشت‌های خود، به شدت بر ضد روحانیت و آنچه آن را «آخوندیسم» می‌نامید، تربیت کرده بود.

او هم‌زمان با انتشار جزوات تفسیری‌، خود نیز در ترورهای سال ۵۸ درگیر شد و مستقیم در ترور شهید قرنی شرکت داشت‌. گودزری در ۱۸ دی ماه ۵۸ دستگیر و در ۳ خرداد ۵۹ تیرباران شد. در این روز، تعداد دیگری‌ از اعضای این گروه با نام‌های سعید مرآت‌، عباس عسکری‌، علیرضا شاه بابابیگ و حسن اقرلو هم تیرباران ‌شدند و علی حاتمی هم در زندان خودکشی کرد.

نقش اکبر گودرزی در فرقان

سازمان اصلی فرقان روی دوش اکبر گودرزی بود که کسانی مانند سعید واحد، محسن سیاهپوش‌، حمید نیکنام‌، علی اسدی و بهرام تیموری، زیر نظر مستقیم او بودند. محمد متحدی در ارومیه و تبریز و عامل اصلی ترور شهید قاضی طباطبائی بود. عباس عسکری، دیگر عضو فعالی بود که کمال یاسینی و سعید مرآت زیر نظر او بودند. حسن اقرلو، عضو فعال دیگر بود که عبدالرضا رضوانی‌، امیر فعله نوتاش و… زیر نظرش فعالیت‌ می‌کردند.

به این ترتیب، با شگفتی باید گفت‌، تشکیلات فرقان در اختیار یک جوان ۲۵ ساله (گودرزی متولد ۱۳۳۸) بوده است، ‌که در همین فاصله سنی‌، برای بیش از بیست جزء قرآن‌، حدود بیست جلد تفسیر قرآن نوشته بود و علاوه برآن‌، برای صحیفه سجادیه نیز شرحی دو جلدی داشت‌. کتابی نیز در شرح دعای عرفه و جزوه‌ای دیگر در شرح‌ خطبه امر به معروف امام حسین (ع‌) دارد. همین طور کتاب پرحجمی تحت عنوان توحید و ابعاد گوناگون ‌آن ‌نوشته است‌. افزون بر اینها، بیشتر نوشته‌های فرقانی‌ها و نشریات آنها ـ تا پیش از دستگیری‌ ـ از خود اوست‌.

پس ازکشته شدن گودرزی‌، فرقانی‌ها از وی با نام ششمین شهید ایدئولوژیک یاد می‌کنند. (با احتساب شریعتی به عنوان پنجمین شهید). اشاره شد که در کنار وی، علی حاتمی‌ معلم (که در زندان خودکشی کرد)، علی‌رضا شاه بابابیگ تبریزی و سعید مرآت (هر دو دانشجو) نیز بودند که اینان نیز دستگیر و اعدام شدند.

این را باید افزود که گروه فرقان در آغاز با نام گروه «کهفی‌ها» شهرت داشت و بعدها به نام فرقان شناخته شد. رژیم شاه از فعالیت این گروه، کمابیش اطلاعاتی داشت، اما به دلیل درگیر شدن در ماجراهای سال ۵۶ و فزونی‌حرکت‌های سیاسی و نیز ضعیف شدن ساواک، گویا گزارش چندانی از فعالیت آنها که آن زمان بیشتر، همین ‌جلسات قرآن بوده‌، نداشته است‌.

یکی از گزارش‌های بر جای مانده، حکایت از آن دارد که در مجلسی که ‌حسام و نادر، فرزندان شهید عراقی حضور داشتند، یکی از این دو نفر می‌گویند: «رهبر گروه کهفی‌ها، آخوندی ‌به نام گودرزی است که جمعه‌ها در مسجد «خَمْسه»‌، حدود خیابان دولت، صحبت می‌کند و گنجه‌ای و آشوری ‌نیز از کادرهای گروه موصوف هستند که امور مربوط به نشریات گروه تحت نظارت و شرکت آنان‌ اداره می‌شود و قرار است، به زودی مناظره‌ای بین یکی از این دو نفر و صالحی نجف آبادی‌، انجام شود.

مهدی‌ عراقی نیز اظهار داشته که آشوری از جانب گروه کهفی‌ها با او تماس گرفته و در مورد وحدت با کمونیست‌ها و مسائلی از این دست، مذاکره کرده، لیکن بعدها قطع ارتباط نموده است‌».

اشاره کردیم که برخی از مهم‌ترین افراد این گروه عبارت بودند از عباس عسکری‌، کمال یاسینی‌ و علی حاتمی‌. عسکری، یکی از قدیمی‌ترین افراد این گروه بود که از سال ۵۵ با گودرزی همکاری داشت و بعدها خود نیز مطالبی می‌نوشت‌؛ در واقع‌، وی نفر دوم گروه فرقان به شمار می‌آمد و افراد بسیاری توسط وی به این گروه،‌ پیوند خورده بودند.

شیوه جمع‌آوری امضا

این گروه که هم‌زمان با رشد فزاینده نسل جدید مذهبی و متأثر از جریان‌های روز برآمده بود، توانست عده‌ای را در شماری از مدارس و مساجد تهران‌، جذب کند؛ از آن جمله، مدرسه «جهان‌آرا» بود که شماری از معلمان آن (همچون علی حاتمی و حسن نوری که دومی از ترورکنندگان مرحوم مفتح بود) جذب فرقان شدند. همین طور گودرزی تلاش کرد تا پایگاهی در مسجد «قبابه» به دست آورد که با مخالفت مرحوم مفتح روبه‌رو شد. مسجد «رفعت» هم در نزدیکی خیابان دولت‌، یکی از پایگاه‌های اصلی فرقان بود. گودرزی در زمینه کار ایدئولوژیک، عمدتا در کار نشر جزوات تفسیر قرآن بود که مطالب آن سخت بی‌پایه‌، مغلوط و در عین حال‌، در قالب‌ برداشت‌های سمبولیک و انقلابی بود.

در نشریه‌ای که به سال ۶۰ توسط بقایای فرقانی‌ها منتشر شده‌، آمده است‌ که اکبر گودرزی از سال ۱۳۵۰ «برای راهیابی آزادانه به قرآن و متون اصلی‌»، تلاش خود را آغاز کرده است‌. حاصل این مطالعات در سال ۵۵ به دست آمد و نخستین کارهای تفسیری وی در همان سال عرضه شد. به نوشته ‌همین نشریه‌، از همان زمان آقای مطهری در جلسات هفتگی به نقد کتاب «توحید و ابعاد گوناگون آن‌» (که به نام صادق داودی چاپ شده‌) و تفسیر وی پرداخته است‌.

گفتنی است که فرقانی‌ها کتاب «توحید و ابعاد گوناگون‌» آن را از آن روی نوشتند که معتقد بودند، ضعف عمده تشکل‌ها و سازمان‌های انقلابی‌، از مشروطه تا زمان آنها، نبود نوعی آگاهی مکتبی بوده است‌. در مقدمه‌ این اثر، با اشاره به آن ضعف‌، اشاره شده است که این کتاب برای پر کردن آن خلا نوشته شده است‌.

بحث‌های‌ نخستین این اثر در تعریف اسلام و توحید است و بنا به توضیحی که در آن آمده، «خلاصه‌ترین تعریف توحید، نمود خارجی جنگ سراسری و دایمی موجودات برای حل تضادها و راه یافتن به تکامل برتر و بالاتر است‌». توحید اندیشه‌ای است برای تعریف مسیر حرکت موجودات در دل این تضادها به سوی الله که نقطه نهایی ‌تکامل است‌. این مباحث که در قالب تحمیل برخی از تفکرات ابتدایی با آیات قرآنی طرح می‌شود، تا پایان ‌کتاب ادامه دارد. در این تعریف که بر فرض پذیرش بیان نوعی حرکت تکاملی برای تمامی موجودات است‌، قیامت با تعبیر «روز تحقق استعدادها» تعریف می‌شود. آن گاه پس از ارائه برخی از آیات، نتیجه آن می‌شود که‌ «پس از دید کلی و طبیعی، می‌توانیم قیامت را مرحله تحقق ساعت یا فعلیت سعی عمومی موجودات به حساب‌ آورد و از دید اجتماعی و در رابطه با پیکار خونین انقلابگران توحیدی، آن را نهایی‌ترین، دامنه‌دارترین و فراگیرترین و سازنده‌ترین انقلاب توحیدی و مرجع همه انقلابات تاریخی به شمار آوریم‌».

موضعگیری درباره شریعتی

اما در سال ۱۳۵۶؛ یعنی سال آغاز فعالیت فرقان‌، با درگذشت دکتر شریعتی‌، نخستین اعلامیه از سوی این جریان نوپا انتشار یافت‌. آنچه در این شرایط‌، سبب برآشفتن فرقانی‌ها شد، اطلاعیه مشترک مطهری ـ بازرگان بود که چند روز پس از انتشار، بازرگان بر اثر اصرار دوستان یا تهدید مخالفان امضایش را پس گرفت‌. به دنبال صدور آن اطلاعیه‌، گودرزی اطلاعیه‌ای صادر کرد و به تهدید مخالفان شریعتی و در واقع آقای مطهری پرداخت‌. در این ‌اطلاعیه، با اشاره به ائتلاف ارتجاع و روشنفکران مدرن؛ یعنی مطهری و بازرگان‌، آمده است که «حاصل زشت‌ این ائتلاف ناجوانمردانه‌، آن هم در شام غریبان شهیدان و در اجرای اهداف شوم نفاق‌پیشگان تاریخ‌» بوده‌، به‌‌گونه‌ای که «اعلامیه‌ای به تاریخ ۵۶٫۹٫۲۳ و با امضای چهره‌هایی همچون مطهری و بازرگان درآمد که بازتاب ‌مقاصد پوشیده جبهه مؤتلفه بود و از تبادل‌نظر میان آنها که طبعا چیزی جز مسخ هدف شهیدان و فرهنگ‌ انقلابی آنها را در بر نمی‌گیرد، حکایت می‌کرد.

سپس با نقد برخی از عبارات آن نامه آمده است که‌ «عوامفریبی و خیانت‌پیشگی عوامل مزبور از فرازی دیگر از نوشته‌شان روشن می‌شود..». در سالگرد سفر دکتر شریعتی به خارج از کشور و مرگ وی‌، باز فرقان اطلاعیه‌ای داد و ضمن آن سخت به صادر کنندگان آن‌ بیانیه حمله کرد.

موضعگیری بعدی آنان، اطلاعیه‌ای بود که به مناسبت قیام قم و تبریز صادر شد و آنان حادثه مزبور را «ضمن احترام ‌به خون بی‌گناهان‌» چنین تحلیل می‌کنند که این جریان‌، حرکتی است در جهت «زنده کردن دوباره روحانیت ‌حاکم‌» و این که «دخالت بی‌رویه روحانیت را» باید «فاجعه‌ای عظیم‌» دانست‌. در این بیانیه، خطاب به شریعتی‌! آمده است که «روحانیت تجدید حیات یافته و انقلابی که هنوز هم از متهم کردن تو به انواع تهمت‌های‌سفارشی دست باز نداشته و هنوز هم ملایان بزرگ و فقهای عظیم‌الشأن و مفسران عالی‌قدر و وعاظ شهیر و فضلای فضول به کفر و وهابی‌ بودنت فتوا می‌دهند و مطالعه آثارت را تجویز نمی‌فرمایند… بار دیگر سنگر مدافع اسلام شدند».

به هر حال‌، به نوشته مؤلف کتابچه فرقان چیست کار تدوین ایدئولوژی فرقان در پایان سال ۵۶ به اتمام رسید. از آن پس‌، گروه‌، افزون بر تلاش برای پیگیری کارهای ایدئولوژیک، به تحلیل‌های سیاسی و درک شرایط سیاسی‌ جهان و طرح استراتژی جنگ مسلحانه علیه رژیم پرداخت‌. هم‌زمان نشریه‌ای هم به نام فرقان منتشر کرد، که نخستین شماره‌اش در اسفند ۵۶ به چاپ رسید. بعدها پس از پیروزی انقلاب نیز نشریه‌ای با نام ذکر تحت عنوان ‌نشریه «دانش آموزی» از سوی فرقان انتشار می‌یافت‌.

علت روی آوردن به ترور

این گروه برای پیاده کردن استراتژی مسلحانه در برابر رژیم شاه‌، تازه در بهمن ۵۷ به تجهیزات نظامی مجهز شد! در این زمان‌، انقلاب پیروز شده بود و فرقان که «روحانیت را از بنیان و اساس باطل‌» می‌دانست‌، تلاش خود را معطوف به مبارزه با آنان کرد. نخستین عاملی که فرقان را به رویارویی مسلحانه با جمهوری اسلامی کشاند، قربانی شدن «ارزش‌های راستین تشیع سرخ علوی بود». همچنین تلاش برای «آزاد ساختن اسلام علی از اسارت آخوندیسم‌»، عامل دیگر این رویکرد، مبارزه قهرآمیز بود! برای فرقان‌، اکنون جای پرسش این بود که چه بایدکرد؟ بر اساس آیه «فقاتلوا ائمة الکفر»، گروه فرقان تصمیم گرفت، نخست مرحوم محمد ولی قرنی‌ و سپس مرحوم‌ مطهری را بکشد! انتخاب مطهری برای آن بود که «فکر به قدرت رسیدن دیکتاتوری آخوندیسم و آماده‌سازی تشکیلاتی آن مدت‌ها قبل‌، حتی پیش از خرداد ۴۲ از طرف او طرح شده بود».

تفسیرهای عجیب و غریب از قرآن

منهای مجاهدین که متأثر از مارکسیسم بودند، از سال ۵۰ به این سو، برخی گروه‌های ‌مذهبی با توجه به قرآن و نهج البلاغه و تفسیر دلبخواهی از آنها بر پایه نگرش مبارزاتی و به اصطلاح‌ انقلابی‌، جریان‌های جدیدی را پدید آوردند.

فرقانی‌ها در سال ۵۶ و ۵۷ مجلدات زیادی از تفسیر قرآن خود را که تحت عنوان پیام قرآن منتشر می‌شد، پخش‌کردند. تفسیر (با عنوان کلی پیام قرآن‌) و آثاری که از آنها ملاحظه شد، عبارت است از: «تفسیر فاطر»، «یس‌»، «صافات‌»، «تفسیر احزاب‌»، «سبأ و نجم‌، «تفسیر عنکبوت و روم‌»، «تفسیر لقمان و سجده‌»، «تفسیر شوری‌، و زخرف‌»، تفسیر «محمد، فتح و حجرات»‌، «تفسیر دخان‌، جاثیه و احقاف‌»، «تفسیر سوره مؤمن و فصلت‌» و تفسیر سوره «فرقان و نور»؛ همه این‌ها که گفته شد، نام مؤلف آ‌نها نجم‌الدین شکیب آمده است که مانند دیگر نام‌های ‌روی تفاسیر مستعار است‌. تفسیر سوره انبیا به نام حسین صادقی‌، تفسیر سوره بقره (جواد صابر) تفسیر سوره‌ مریم‌، تفسیر سوره طه (حسن قائمی‌)، تفیسر توبه‌، تفسیر شعراء، نمل‌، و قصص (احسان کمالی‌) تفسیر سوره یوسف‌، تفسیر جزء سی‌ام (یا تفسیر نبأ تا ناس‌)، (محمد حسین آل یاسین‌ و نیز به اسم احسان کمالی‌)، تفسیر مزمل‌، مدثر، قیامت‌، انسان و مرسلات (نجم الدین منتظر)، تفسیر سوره کهف‌ و تفسیر ذاریات و ق‌، ترجمه‌ کامل از قرآن نیز از آنان منتشر شده است‌. همچنین کتابی با نام فرازی از نهج البلاغه و شرح دعای عرفه (نام ‌دیگرش‌، پیام حسین‌)، فروغ نهج البلاغه دو جلد و کتاب «توحید و ابعاد گوناگون آن‌» (صادق داودی‌، نشر کاظمیه ۳۲۰ ص‌). نشریات یک ساله آنان (۱۳۵۷) تحت عنوان سالنامه فرقان چاپ شده است‌.

کتابی با نام دعا: تجلی خداگونگی انسان از سوی همین گروه (به نام محمد حسین آل‌یس‌) چاپ شده که شرح ‌صحیفه سجادیه است‌. در اینجا هم به مانند تفاسیری که از قرآن ارائه شده‌، همه مضامین در ارتباط با انقلاب ‌و ضد انقلاب تحلیل و تفسیر شده است‌.

کتابی دیگر با عنوان اصول تفکر قرآنی، به عنوان کتاب دوم توحید و ابعاد گوناگون آن‌،به نام داود قاسمی‌، چاپ شد که اصولی کلی مستخرج از قرآن درباره انسان‌شناسی و ایمان ‌و انقلاب و ضد انقلاب است‌. در همین کتاب است که از مرحله غیب انقلاب و مرحله شهود آن سخن به میان ‌آمده و به تفصیل از قرآن برای مرحله پیش از انقلاب و پس از پیروزی بهره‌گیری شده است‌. در این بخش‌، به‌روشنی آیه دوم سوره بقره که ایمان به غیب را مطرح کرده‌، به معنای ایمان به غیب انقلاب تفسیر شده است‌. در باره ارتباط غیب و صلاة هم آمده است که «به طور کلی همه اصول تئوریک حزب توحیدی در مرحله غیب انقلاب در کلمه «صلاة‌» جمع شده‌اند».

همانجا در تفسیر وحی هم گفته شده است‌: وحی در تعریف کلی آن‌، همان شناخت پدیده نسبت به راه تکامل خویش بر حسب ظرفیت وجودی و مدار تکاملیش یا به قول امام، آن ‌انفجار درونی و درد تکامل خواهی است. شاید این کتاب‌، صریح‌ترین اثر در باز کردن آثار بی‌پایه فرقان ‌باشد.

در زمینه نوشته‌های تفسیری آنان‌، آقای مطهری که در این سال‌ها روی تفسیر کار می‌کرد، نسبت به این مسأله احساس خطر فراوان کرده‌، مرتب هشدار می‌داد و از اتفاق‌، همین بحث غیب و شهود انقلاب را مثال می‌زد. تفسیرهای متعدد و گسترده اینان طی سال ۵۵ و ۵۶ موجی از بیم و هراس را در میان متدینان دامن زد. هر چند، گستردگی جریانات مختلف‌، باز شدن فضای سیاسی کشور و ورود گروه‌های مختلف به عرصه مبارزه‌، اجازه ‌بروز بیشتر به این ماجرا را نداد، در غیر این صورت، ممکن بود که جریان فرقان‌، به حرکتی شبیه به آنچه ‌میرز اعلی محمد باب ایجاد کرده بود، منجر شود.

محمد مهدی جعفری از دیداری که همراه دکتر پیمان در سال ۱۳۵۶ با اکبر گودرزی داشته‌، یاد کرده و می‌گوید: من یک جلد تفسیر آنها را مطالعه کردم و به آنان گفتم که این تفاسیر، انقلابی و امروزی است و مضمون آن با روح قرآن مطابق نیست‌. برای نمونه؛ در داستان یوسف‌، گرگ به معنای ضد انقلاب گرفته شده که حضرت ‌یعقوب‌، یوسف را برای به دام انداختن ضد انقلاب به سوی آن‌ها فرستاده است‌. یا برای مثال؛ محراب را به‌ معنای سنگر گرفته و «امام‌» را رهبر انقلابی می‌گرفتند.

در این میان، بیش از همه، استاد مطهری از این‌ تفاسیر برآشفت‌ و در مقدمه کتاب علل گرایش به مادی‌گری تحت عنوان ماتریالیسم در ایران سخت به آرای تفسیری‌ و تعابیری که آنان در ترجمه آیات و مفاهیم قرآنی آورده‌اند، حمله‌ کرد.

به نوشته جعفری‌: گروه گودرزی، گاه از شریعتی و اندیشه‌های او طرفدارای و حتی در نوشته‌های خود، از برخی تعبیرات خاص دکتر شریعتی استفاده می‌کرد، اما این گونه نبود که همه طرفداران دکتر شریعتی در سلک آنان باشند.

استفاده انحرافی از تشیع علوی و صفوی دکتر

اگر گفته شود که فرقان، برکشیده نظریه تشیع علوی و صفوی دکتر شریعتی است‌، نباید سخنی چندان بیراهه باشد. نشریات فرقان، سرشار از استناداتی است که به این اثر مرحوم شریعتی صورت گرفته و بر اساس آن، اقدامات‌ بعدی فرقان به انجام رسیده است‌. عباس عسکری نفر دوم فرقان‌، در نخستین بازجویی خود و زمانی که روی‌ موضع است‌، مرتب تأکید می‌کند که «از صفویه به بعد، روحانیت همواره در کنار رژیم فاسد حاکم بر گرده مردم ‌سوار بوده و به تحمیق آنان پرداخته است و اکثریت روحانیت‌… در مقابل ظلم و فساد و بدعت‌های رژیم سکوت می‌کرده‌اند».

وی در پاسخ به این پرسش که «آیا از زمان صفویه تاکنون، حرکتی مردمی ـ اسلامی را می‌شناسید که روحانیت در آن نقش تعیین کننده نداشته باشد»، می‌نویسد: «تا زمان سید جمال، من حرکتی را نمی‌شناسم و معتقدم که اگر بود، حتما بارز می‌شد و همان گونه که مرحوم شریعتی، که مطالعه کافی هم در تاریخ ‌داشته می‌گوید: شیعه چون فکر کرد، رژیم حاکم هم اسلامی است (تشیع صفوی‌)، در کنار آن قرار گرفت‌».

همچنین تحلیل‌های دکتر درباره مسائل طبقاتی و جایگاه روحانیون و تز «مذهب علیه مذهب‌»، دقیقا در کتابچه «تحلیلی از اوضاع سیاسی ایران درباره با تکوین و تدوین ایدئولوژی اسلامی‌، تداوم انقلاب توحیدی‌» فرقانی‌ها نفوذ کرده است‌. در این جزوه، همه استنادها به آثار دکتر شریعتی، از جمله بحث او درباره تخصّص و نیز بیگانگی از خویشتن و با مخاطب‌های آشناست‌. فرقانی‌ها خود را در امتداد تلاش‌های دکتر در تحلیل تشیع ‌علوی و صفوی دانسته می‌نویسند: «در نهایت مرحوم دکتر علی شریعتی، آخرین تلاشش را برای جدایی‌ تسنن اموی از تسنن محمدی‌]و [تشیع علوی از تشیع صفوی انجام داد و جامعه ما را تا مرز تدوین ایدئولوژی‌ خلق‌های اسیر پیش برد. مگر نه این ] است‌ [که اسلام ایدئولوژی مستضعفین است؟». معنای این سخن، آن ‌است که شریعتی تا جایی آمده است که اکنون، فرقانی‌ها باید این ایدئولوژی را که امتداد تشیع علوی است‌، ادامه‌دهند و الاّ روحانیت‌، نماینده تشیع صفوی‌، قادر به انجام چنین رسالتی نیست‌!

در سالنامه یکم فرقان با اشاره به تاریخ خونین تشیع از «شهید اول گرفته تا شهید ثانی و ثالث و حتی شهید رابع؛ یعنی ‌شریف ]مجید شریف واقفی‌ [ آنان که شهید ایدئولوژی شدند و سرانجام، از حنیف گرفته تا احمد و رضا و مهدی و ناصر صادق و سعید محسن و سعیدی‌ها و غفاری‌ها» یاد شده و سپس «اکنون به شهید پنجم‌ ائدئولوژیک بر‌می‌خوریم‌؛ او که شهیدان ایدئولوژیک دیگر را با توجه به شرایط خاص تاریخی و موضعگیری‌های اهریمنی ارتجاع حاکم و روحانیت وابسته و سرسپرده از یک طرف تحت الشعاع قرار داده ‌و...». «راستی او کیست‌؟ و این کدامین ستاره‌ای است که دگر بار در آسمان تاریک و ظلمانی زندگی جانوری ‌خلق ما دیر طلوع و زود غروب کرد؟ او کسی جز دکتر شریعتی نبود.»

نباید پنهان کرد که گفتمان حاکم بر نوشته‌های فرقان‌، تطابق جدی با نوشته‌های شریعتی ندارد، هم به آن دلیل که‌ این گروه، تلاش می‌کند تا از قرآن، دستاویزی برای نگره‌های انقلابی خود عرضه کند و هم پیچ در پیچ بودن ‌برداشت‌های شگفت فرقانی‌ها از آیات‌، بدون تردید، پسند شریعتی هم نمی‌توانست باشد.

با این حال‌، در بازجویی‌های اعضای فرقان‌، باور به شریعتی، یکی از ارکان اصلی عنوان شده است‌. حسن عزیزی‌، از رهبران همین فرقانی‌ها، با اشاره به افراد وابسته به این جریان می‌گوید: «خط فکری همگی کسانی که نام بردم، تقریبا تمایلاتی بین دکتر شریعتی و مجاهدین خلق بود» .

محمود کشانی‌، راننده اتومبیلی که افراد آن ‌شهید مفتح راترور کردند، در وصیت‌نامه خود، همچنان به افراد خانواده‌اش توصیه می‌کند که کتاب‌های شریعتی‌ را بخوانید و نام کس دیگری را به قلم نمی‌آورد. کمال یاسینی نیز که از فعالان گروه فرقان و عامل ترور شهیدمفتح بود، در باره کتاب‌هایی که مطالعه کرده می‌گوید: «و بیشتر از همه روی شریعتی ـ نه این که علاقه داشتم، بلکه‌ ایمان و اعتماد داشتم ـ تأکید می‌کردم‌» . همین یاسینی به طور مبهم از قول شریعتی (به نقل از کتابی که در سالگرد شریعتی منتشر شده بود)، نقل کرده که او گفته است‌: «من نوشته‌ای را خوانده‌ام که نشانگر تدوین ایدئولوژی است‌». گویا، تصور فرقانی‌ها آن بوده که دکتر با دیدن برخی از جزوات آنان، این سخن را گفته است‌. شاه بابابیک تبریزی از دیگر عناصر این گروه می‌گوید: «من به اندیشه فرقان معتقدم‌. من از زمینه‌های این‌اندیشه‌، از ]طریق‌[ مطالعه آثار دکتر شریعتی آشنا شدم‌».

گودرزی هم در پاسخ یک پرسش (ش ۲۱۲) در باره ‌این که آیا شما ادامه‌دهنده راه شریعتی هستید یا نه‌، می‌گوید: «فرقان کوشش داشت که افکار و اندیشه‌های ‌شریعتی را هم ترویج کند. اگر این امر، معنایش ادامه دادن راه شریعتی است، آری ما ادامه‌دهندگان راه او بوده‌ایم‌» .

او در پاسخ به پرسشی درباره تشکیل گروه فرقان می‌نویسد: «فرقان جریانی ]است‌ [ که با بهره‌گیری‌ از برداشت‌های درست مؤمنان به خداوند، در طول تاریخ و به ویژه شهید شریعتی‌» شکل گرفته است‌.

به هر حال‌، طی یک دوره طولانی‌، این افراد با افکاری ضد روحانیت آشنا شدند و مهم‌ترین درگیری ذهنی آنان‌، مبارزه با پدیده‌ای بود که از آن با نام «آخوندیسم‌» یاد می‌کردند. در این باره‌، البته رفتار برخی از روحانیون ‌که زندگی مرفّهی داشتند، تأثیر بسیار منفی در اذهان شماری از جوانان مذهبی آن دوره که گرایش ساده‌زیستی ‌بسیار افراطی در آنها وجود داشت‌، پدید آورده بود.

ترور و پایان کار فرقان

گروه فرقان که سخت با روحانیت مخالف و معتقد به حذف فیزیکی آنان بود، پس از پیروزی انقلاب‌، تلاش خود را برای از بین بردن روحانیون سرشناس و رهبران انقلاب در سال ۵۸ آغاز کرد. ابتدا سپهبد محمد ولی قرنی‌، سپس شهید مطهری و پس از ایشان، دکتر مفتح و برخی دیگر مانند شهید مهدی عراقی (از مؤتلفه‌) و شهید سیدمحمدعلی قاضی طباطبائی‌، از روحانیون دانشمند و انقلابی و … در همان سال ترور شدند.

مرحوم ربانی‌شیرازی و هاشمی رفسنجانی و آیت الله آقا رضی شیرازی نیز مورد سوء قصد قرار گرفتند که از ترور آنان،‌ جان سالم به در بردند. حاجی طرخانی‌، از هیئت امنای مسجد قبا هم به دست فرقانی‌ها ترور شد. همین طور حسین مهدیان از فعالان مسلمان که پس از تعطیلی حسینیه ارشاد و پس از آزادی دکتر شریعتی‌، بیشتر جلسات‌ دکتر شریعتی در خانه او برگزار می‌شد، توسط فرقانی‌های مدعی پیروی از شریعتی ترور شد که البته جان سالم به دربرد.

گروه فرقان‌، پس از انجام این ترورها، با رخنه برخی از اعضای سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، لو رفته و همگی‌ آنان، از جمله گودرزی، رهبر آنان‌، به دام افتاده‌، کشته شدند.

گویا، دو نفر از اعضای این گروه گریختند که بعدها به خارج از کشور رفتند. در حال حاضر (۱۳۸۱) گه‌گاه اطلاعیه‌ای از گروه فرقان در برخی از سایت‌های خبری خارج از کشور دیده می‌شود. در آستانه انتخابات نهمین دوره ریاست جمهوری ایران در ۲۷ خرداد ۱۳۸۴، بار دیگر چند انفجار صورت گرفت که از طرف وزیر کشور به گروه خوارج فرقان منسوب شد.

بقایای فرقانی‌ها تا اوایل سال ۶۰ که همچنان به انتشار برخی از جزوات می‌پرداختند و حتی از ترورهای مجاهدین خلق نیز به نوعی سوء‌استفاده کرده‌، آنان را با اندیشه‌های خود پیوند می‌دادند.

منبع:

مرکز اسناد انقلاب اسلامی ۱۷/۲/۸۵

 

در دورانی که همه دنبال چشمان زیبا هستند تو به دنبال نگاه زیبا باش - از دکتر علی شریعتی + Shariati.Nimeharf.com

در همین راستا :

]]> http://shariati.nimeharf.com/Shariati/article-435/%da%af%d8%b1%d9%88%d9%87-%d8%aa%d8%b1%d9%88%d8%b1%d9%8a%d8%b3%d8%aa%d9%8a-%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%a7%d9%86%d8%ad%d8%b1%d8%a7%d9%81/feed 1