خريد vpn فیلترشکن خريد vpn خريد vpn کریو
گفت وگو با پرويز خرسند � دکتر علی شریعتی

6
این نوشتار توسط اِنی کاظمی در تاریخ 11th فوریه، 2010 و در دسته "دسته‌بندی نشده" ارسال شده است.

نگارنده :اِنی کاظمی

در گفت وگو با پرويز خرسند

وضعيت تراژيک خرسند بودن

گفت وگو از مهدي طوسي – احسان حضرتي

در تمام طول راهي که قرار بود ما را به خانه پرويز خرسند برساند، ذهن ما درگير اين پرسش اساسي بود که گفت وگو با دانشجوي انقلابي دهه 40 و روح شورشي و عصيانگر روزگاري نه چندان دور که به قول شريعتي نثر امروز را در خدمت ايمان ديروز ما قرار داده است، چه غربتي دارد، و حالا که قرار است پيرمرد پس از دو دهه سکوت و خاموشي، مهر از لب بردارد و بغضش را بترکاند، از کجا بايد آغاز کرد و به کجاها سر زد که آنچه بايد گفته شود، ناگفته نماند… گفت وگو تا ديروقت به طول انجاميد و وقتي نيمه هاي شب با پيرمرد خداحافظي کرديم و پا به کوچه گذاشتيم، دچار همان حس غريبي بوديم که آل احمد عزيز وقت وداع با نيماي بزرگ داشت که نوشت؛ «پيرمرد چشم ما بود…»

-آقاي خرسند تعبيري که اين روزها در مورد شما به کار مي رود «روشنفکر بازنشسته» است؛ به اعتقاد شما اساساً روشنفکري بازنشستگي پذير است، اگر چنين است آيا خودتان با اين تعبير موافق هستيد؟

باور کنيد نمي فهمم منظورتان از روشنفکر بازنشسته چيست، مگر روشنفکري هم شغل و ابزار کسب درآمد است که بازنشستگي داشته باشد؟، البته براي کساني که تمام زندگي و بودن شان در تجارت و پول و پاچال بازار خلاصه مي شود روشنفکري هم يک شغل است، درست مثل کاسبي و به همين دليل هم هست که تعبير قلابي روشنفکر بازنشسته را جعل مي کنند اما من استعداد درک اين چيزها را ندارم که اگر داشتم حالا اينجا نبودم.

-اجازه بدهيد جور ديگري پرسش مان را مطرح کنيم، شما از همان سال هاي پاياني دهه 30 که اولين کتاب تان را منتشر کرديد به طور تقريبي تا سال هاي مياني دهه 60 چه به واسطه کتاب ها و مقالات تان و چه به واسطه سخنراني ها و حتي تدريس در دانشگاه حضور پررنگي در جامعه روشنفکري ما داشتيد، اما از اين سال ها به بعد رفته رفته نقش آفريني و حضور شما کمرنگ تر مي شود تا مي رسيم به جايي که ديگر تقريباً اثري از شما نيست، در واقع مراد ما از روشنفکر بازنشسته همين حضور در سايه و محو امروز شماست.

پس بهتر است به جاي اصطلاح بي معنا و قلابي روشنفکر بازنشسته، بگوييد روشنفکر مطرود چون من اگر بازنشسته هم باشم- که البته هستم- به ميل خودم نبوده بلکه بازنشسته ام کرده اند و نويسنده يي که ارتباط جاندار و حقيقي اش را با مخاطبانش از دست داده باشد و امکان هرگونه رويارويي و تعامل با آنها از او سلب شده باشد، نويسنده يي مطرود- و در مورد من شوم بخت- است، نه بازنشسته.

-منظورتان اين است که در تمام اين سال هايي که خبر چنداني از شما نبود و چيزي هم منتشر نکرديد، همچنان توليدات فرهنگي و قلمي داشته ايد اما امکان چاپ و عرضه آن وجود نداشته است؟

هم بله و هم نه؛ بله از اين جهت که کتاب «من و يگانه و ديوار» از همان زمان انتشارش- سال 80- تا امروز در انبار سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران زنداني است و امکان پخش پيدا نکرده و حتي خود من هم يک نسخه از آن را ندارم تا دست کم به دوستانم هديه بدهم، ديگر بماند پولي که بابت آن قرار بوده به من بدهند هم هنوز وصول نشده است. و نه، به اين دليل که ميان نويسنده و مخاطب رابطه يي ديالکتيکي از آن جنس که شريعتي مي گويد برقرار است؛ نويسنده با خوانده شدن است که نويسنده مي شود و خارج از آن هويت و موجوديت راستيني ندارد اما نخواستند و نگذاشتند ارتباط من با دانشجويان و جوانان و خوانندگانم حفظ شود. زماني که داشتند من را از سازمان فرهنگي هنري شهرداري اخراج مي کردند، خواهش کردم بگذارند با جوانان رابطه داشته باشم، حتي پيشنهاد کردم کلاسي در بي رونق ترين و دورافتاده ترين فرهنگسراها به من بدهند و اگر آنجا شلوغ تر و موفق تر از ديگر فرهنگسراها نشد، اخراجم کنند و بابت اين کار پول هم نمي خواستم اما قبول نکردند و نشد. ماجراي سروش و مجلاتي مثل نگين و محراب و چه و چه را هم که مي دانيد و ديگر تکرارشان لطفي ندارد. همين چند وقت پيش بود که به زنم گفتم کرايه اتاقي که در آن زندگي مي کنم را از من بگير تا احساس صاحبخانه بودن نداشته باشم، شايد حق با شريعتي بود که قبل از ازدواج به زنم گفته بود خرسند از آنها نيست که نان آور خانه و مرد زندگي باشد و تو فردا بايد براي ملاقات او از اين زندان به آن زندان بروي؛ اگر مي تواني چنين چيزي را تحمل کني با او ازدواج کن وگرنه قيدش را بزن، مي خواهم بگويم زندگي سخت شده است و در اين شرايطي که من و امثال من داريم حتي نفس کشيدن و سر پا ايستادن مان هم دشوار است ديگر چه رسد به نوشتن يا به قول شما ايفاي نقش روشنفکري،

-آقاي خرسند، يکي از سوالاتي که به صورت طبيعي در مواجهه با شما به ذهن متبادر مي شود نحوه ارتباط تان با مرحوم دکتر شريعتي و کيفيت اين رابطه است، شريعتي از شما به عنوان قوي ترين نويسنده يي که نثر امروز را در خدمت ايمان ديروز قرار داده است، ياد مي کند و اين چيزي فراتر از يک رابطه معمول ميان استاد و دانشجو است. کمي در اين رابطه توضيح مي دهيد؟

بله، شريعتي به لحاظ سني هفت سال از من بزرگ تر بود اما چون من در دوره دبيرستان به دليل مشکلات مالي ناچار شدم چند سالي ترک تحصيل کنم در سال 43 وارد دانشگاه شدم و همان سال نخستين سال تدريس شريعتي در دانشگاه فردوسي مشهد بود. در واقع نخستين ساعت شروع دانشجويي من در رشته ادبيات با اولين ساعت تدريس اسلام شناسي شريعتي در دانشگاه مصادف بود و از همان آغاز هم با شناخت پيشيني که از شريعتي و پدرش- مرحوم استاد شريعتي- داشتم رابطه يي عميق و قلبي ميان ما ايجاد شد. شريعتي از همان ابتدا رابطه اش با من از جنس روابط معمول ميان استاد و دانشجو نبود و آنچه من در او مي ديدم بسيار فراتر و برتر از يک استاد ساده دانشگاه بود. در واقع من در او چهره آرماني تمام آرزوها و خواسته هاي نامحقق و دست نيافتني خودم را مي ديدم. يادم هست يک بار کتابي از اوژن يونسکو را به او دادم و گفتم اين کتاب را بخوان و خودت را در آن پيدا کن. شريعتي با ترديد کتاب را گرفت و وقتي چند روز بعد دوباره او را ديدم و کتاب را به من برگرداند، گفت در اين مدت کوتاه تو از کجا اينقدر خوب من را شناختي؟ من گفتم براي اينکه تو از جنس و خون مني و ما خويشاوند هم هستيم؛ هنوز هم باورم نمي شود سه دهه از رفتن شريعتي مي گذرد و من همچنان زنده و سرپا هستم؛ اين خيلي سخت جاني و حتي اگر بي ادبي نباشد سگ جاني مي خواهد.

-اين خويشاوندي و ارتباط تا چه سال هايي ادامه داشت؟ ظاهراً در سال هاي پاياني حضور شريعتي در حسينيه ارشاد ارتباط شما با آنجا قطع شده بود و به بنياد شاهنامه رفته بوديد؟

من زماني که ازدواج کردم و به همراه زنم به تهران آمديم، شريعتي دو نامه به من داد؛ يکي براي روحم و ديگري براي جسمم. نامه يي که براي جسم و گذران زندگي ام نوشته بود خطاب به ميناچي بود که اجازه بدهد در حسينيه کار کنم و ماهانه هزار تومان بگيرم تا بتوانم اجاره خانه ام را بپردازم اما آقاي ميناچي به دلايلي که هرگز نفهميدم چيست با کار کردن من در آنجا موافق نبود و با وجودي که پنج تا از کتاب هاي دکتر را تهيه و آماده کرده بودم اجازه انتشار آنها را نمي داد تا به شريعتي بقبولاند من خوب کار نمي کنم و اگر ديگران بيايند آماده سازي کتاب ها شتاب بيشتري مي گيرد و آنقدر به شريعتي گفتند تا بالاخره رضايت داد از حسينيه بروم البته خودش بعدها به من گفت چون به من گفته بودند بنياد شاهنامه پنج برابر حقوقي که از حسينيه مي گيري به تو مي دهد، قبول کردم از اينجا بروي تا بتواني به زندگي ات سر و ساماني بدهي و بعدها هم ديديم خود شريعتي چقدر از وضعيت انتشار کتاب هايش ناراضي بود و در نامه يي که دو سال قبل از او منتشر شد به شدت از ميناچي گله کرده بود که آنقدر گفتيد و گفتيد که خرسند از حسينيه رفت و کار کند تبديل شد به کار متوقف؛ بگذريم از اين قصه پرغصه که از آن بوي خون مي آيد،

-آخرين باري که با شريعتي ملاقات کرديد خاطرتان هست؟ هنوز از اتفاقات حسينيه و جريانات و درگيري هاي پيش آمده و رفتن شما و تاخير در انتشار کتاب هايش، ناراضي و گلايه مند بود؟

شريعتي اصلاً در قيد و بند اين حرف ها نبود و آنقدر فرصت نداشت که مدام برگردد به عقب و اين چيزها را مرور کند. او چنان زندگي و حياتش را در دور تند سپري مي کرد که حتي فرصت نداشت براي کساني مثل آقاي حکيمي و ديگران که براي حرف هايش از او سند و مدرک مي خواستند، دليل بياورد، تنها چيزي که برايش اصالت داشت و تمام زندگي و خانواده اش را وقف آن کرده بود، کار بود و کار و آنقدر در اين راه شتاب داشت که حتي خودش را هم نمي ديد. يادم هست يک روز براي ديدن او به ساختمان مقابل حسينيه رفته بودم که پرويز ثابتي را ديدم که داشت از آنجا بيرون مي آمد. نگران شدم که ثابتي با شريعتي چه کار دارد، با عجله سراغ دکتر رفتم و انتظار داشتم او را در حالتي پريشان يا دست کم متفکرانه ببينم اما برخلاف انتظارم ديدم او با آن لبخند ژوکوندواره و معصوم اش طوري نگاهم کرد که من هيچ وقت او را اينقدر کودکانه و معصوم و شاد نديده بودم. گفتم دکتر جان، ثابتي اينجا چه کار مي کرد؟ گفت؛ تو هم ديديش؟ آمده بود اينجا مي گفت؛ شريعتي، اين مردم شعور ندارند و نمي فهمند درد تو چيست و چه مي گويي؟ هر امکانات و پولي که بخواهي ما در اختيارت مي گذاريم که برگردي به پاريس و آنجا با سارتر و گورويچ و هر کسي که دلت بخواهد کار کني، اينجا بماني، حرام مي شوي. پرسيدم خب تو چرا از اين حرف اينقدر خوشحال شدي؟ گفت براي اينکه فهميدم اينقدر مهم هستم و وجودم براي مردم اثربخش است که اينها مي خواهند من را از آنها دور کنند؛ اگر بودن من تاثيري نداشت اينقدر تلاش نمي کردند من را از مردم جدا کنند. او چنين بود که مي بينيم هنوز بعد از گذشت سه دهه از هجرتش از دسترس فهم بسيار و بسيار کسان به دور مانده است.

-از «انديشه شريعتي و رسيدن به بن بست»ي که اگر نگوييم همه، خيلي ها مي گويند چه مي گوييد؟

من نيز از بيخ گوش و هواي مرده يي که در آن تنفس مي کنم تا جاهاي دور و نزديکي که مي روم تقريباً اين پرسش را مي شنوم. در جواب شما با همه احتياط،هايي که بايد بکنم بگذاريد از اولين کلاس اسلام شناسي دانشکده ادبيات مشهد بگويم. همان اولين ساعت همه مات و مبهوت شده بودند. اولين درس تقريباً تمام شده بود که «غريزه …» که معمولاً در هيچ کلاسي حرفي نداشت، با ناز و ادايي که خاصيت وجودش بود برخاست و گفت؛ آقاي دکتر، من حرف هايتان را قبول ندارم.

دکتر لبخندي زد و نه تنها به او که به تمام دانشجويان کلاس گفت؛ اصلاً قرار نيست حرف هايم را قبول داشته باشيد. فقط بفهميد چه مي گويم.

اين درس هميشه دکتر در دانشکده ادبيات مشهد و در دانشکده هاي ديگر و در حسينيه ارشاد و … بود. و اگر آن همه از تنهايي مي گويد و هيچ فرصتي را در بيان تنهايي اش از دست نمي دهد، به همين دليل است.

مدت ها بود که در حسينيه ارشاد «حسين وارث آدم را» خواند و يک بار هم خواست که او در سالن و در جمع بنشيند و من همان مثلاً روضه مکتوب را بخوانم. بعد يا همان روزي که خود دکتر خواند، مردکي را به گوشه يي خواند و گفت دجله و فرات دو رودند و بي گناه و سرشار از نعمت. چرا دکتر يکي را مظهر «حق» مي خواند و يکي را «باطل»؟ من با شنيدنش گيج شدم. اشک تمام وجودم را پر کرد و تا پشت پلک هايم آمد. و کسي در دلم بغض آلود و دردمند مي گفت؛ حالا مي فهمي چرا دکتر با چنان دردي از تنهايي اش مي گويد؟ وقتي نمونه دانشجويانش آن دخترک است و مريدش اين مردکي که معناي نماد و سمبل را نمي فهمد و هرگز هم نخواهد فهميد که چرا اين حق و باطل وقتي به هم مي آميزند، «شط العرب»ي مي سازند که نپرس و نگو ديگر چه انتظاري بايد داشت؟

شريعتي خوانده نشده، فهميده نشده و همچنان در دايره تنگ تنهايي خويش مانده. به کدام بن بست رسيده است؟

- او شيعه خالص علي بود. آيا مي توانيد بگوييد علي شکست خورد و حسين ناکام ماند؟

در دنيايي که جز از سالي و جز در رابطه با خياباني از شريعتي نمي توان گفت، 50 جلد کتاب او و هزاران ساعت سخن او را چگونه با جمله يي تمام مي کنيد و مي گوييد راه شريعتي به بن بست رسيده است. کي و چگونه آغاز شده است که حالا از پايانش مي گوييد و با بي رحمي جوان غايب 44ساله را محاکمه مي کنيد و حرف از «گذار از شريعتي» مي گوييد. مقصودتان کدام شريعتي است؟

شريعتي که سختي را به جان مي خريد و در بدترين شرايط زندگي مي کرد تا کتاب هايش به قيمتي درآيد که هر دانشجو و هر محقق جواني بتواند تهيه اش کند يا شريعتي گلاسه يي که هرچه گران تر- حتي عکس هايش- حق التاليفي بيشتر.

به اندازه کافي دشمنم مي دارند. بگذاريد باز هم خفقان بگيرم.

- هنوز مي شود «روشنفکر ديني» خطابتان کرد؟ يا خود را هنوز روشنفکر ديني مي دانيد؟

اگر از دين مرادتان خدا و دين محمد(ص) است و امامت و رهبري علي(ع) و خون هميشه جوشان حسين بن علي(ع)، من همانم که در «آنجا که حق پيروز است» و «برزيگران دشت خون» و «پيغام زخم» و… اگر مقصود ديگري داريد بايد بگويم من هرگز جزم انديش و دگم نبوده ام و نيستم.

بعد از انقلاب و پس از آن شبي که با آن دوست قديم روحاني ام تا آن سوي لحظه هاي عاشقانه بعد از نيمه شب در پاگرد پله هاي مکتب توحيد – دفتر موقت حزب جمهوري اسلامي – ايستاديم و از آرزوهامان گفتيم و بعد اولين شماره سروش را درآوردم و شماره هاي ديگر و ديگر تا در نهايت نتوانستند تحملم کنند و جناب آهنگر آهن نديده به مسجد «فين»ام فرستاد. «روشنفکر ديني» از جنس آن جناب نماندم و پشيمان شده. از طلايي که فقط لعابي از طلا داشت پشيمان شدم و به «مس» بودن قديم خويش بازگشتم و کوشيدم با آن بزرگ خار در چشم و استخوان در گلو… تنهاتر از هميشه به انتظار «کسي که مثل هيچ کس نيست». تا چند مي توانم چشم به در و ديواري بدوزم که هرگز از من نبوده است و چونان نيمه عمرم، اين 30 سال بي شريعتي و بيگانه با شور و حتي سوزندگي «دوره کنم شب را و روز را و هنوز را».

آن دهان سرد مکنده، خاک

دهان هميشه گرسنه و گشوده ي مرگ… آيا فرصتم خواهد داد

که براي لحظه يي هم که شده، انتظار پراميد

و طعم دور و ناب و ناياب

خوشبختي را بچشم ؟

با وجود شما جوانان

با دختران و پسران دور و نزديکم

و با شما که به هر دليل و هر صورتي اين پير را

– اين رانده از مسجد و کليسا و کنشت و ميخانه را-

از ياد نبرده ايد… کفران نعمت نيست

که خود را خوشبخت نبينم؟،

6 دیدگاه

  1. mona می‌گه:

    باتشکر و تقدیر از زحمات و مطالب سودمند و زیبایتان.
    پاینده باشید درود بر شما دوستداران علی شریعتی عزیز

  2. بچه های فسا می‌گه:

    سلام.دستتون درد نکنه.خداوند روح دکتر شریعتی را بیامرزد.*

    سایت عالی دارید متشکرم.

  3. م.م.ر می‌گه:

    دورد بیکران به روح شریعتی راهش پر رهرو باد

  4. علی اکبر .س می‌گه:

    سلام
    خواندن مطالبی که در این مصاحبه ارائه گردیده و با چهره‌ای که از این بزرگمرد ( آقای پرویز خرسند ) در ذهنم دارم ، مطالب بگونه ای تکان دهنده بود که تاب نیاورده و با گریه آن را می خواندم .
    از کسانی که این مصاحبه را ترتیب داده اند بسیار قدردانی می نمایم .

    • علي رضا می‌گه:

      دوست عزيزم.كاملا احساس تورا داشته ودارم.ميدانم كجا بغض گلويت تركيد!انجاي كه خرسند از خاطرات شريعتي ودلتنگي از دوري او ميگفت.اي كاش بودي استاد!دلمان برايت سخت گرفته.

  5. علي رضا می‌گه:

    استاد!ماعاشقانت روزي را به ياد داريم كه خياباني رابنامت كردند.وشب همان روز!درهمان خيابان تكفيرت كردند.تولقمه اي هستي در گلوي ارتجاع كه نه توان فرو بردنت را دارندنه پس انداختنت.اي مظلوم تاصبح روز دادخواهي ارام بخواب(اشك)

اندیشه خود را به یادگار بگذارید

- لطفاً به صورت فارسی بنویسید
- برای تماس با مدیریت به "صفحه تماس" بروید
- برای طرح مباحثی که با نوشتار بالا مرتبط نیستند لطفاً به "انجمن گفتگو" رفته و بگو مگو کنید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *



کلمات کلیدی : " " + ""