شیون می‌كردم؛ شریعتی عاشق شد

16 آذر و آذر شریعت‌رضوی به روایت پوران

مریم شبانی :عصر یكی از همین روزهای پاییزی تهران بود كه زنگ آپارتمانی در حوالی میدان تجریش را فشردم و پای در منزل پوران شریعت‌رضوی گذاشتم. در را سوسن به رویم گشود با رویی گشاده و دستی دراز كرده و سلامی كه صلابت گفتار پدر را به یاد می‌آورد، همیشه و همواره. داخل كه شدم نگاهم با نگاه دختركی ایستاده در كنار سوسن تلاقی كرد، شبیه به مادر و شبیه‌تر به علی شریعتی. سلامش را پاسخ دادم، دست‌اش را فشردم و لبخندش را با لبخندی همراه كردم و این فكر از سرم گذشت كه شاید در آتیه‌ای نزدیك، این نوجوان، خود میزبان خبرنگاران باشد و از پدربزرگ با آنان سخن بگوید.

رشته افكارم را سوسن با دعوتی به نشستن شكست و من آنگاه به رسم هر تازه‌وارد، چشم بر دیوارها چرخاندم و با نگاه لابه‌لای قفسه كتاب‌ها را كاویدم. باز هم اما سوسن بود كه با تعارف چای، رد نگاهم را تغییر داد و به‌ناگاه از پشت سر سوسن، پوران شریعت‌رضوی را دیدم كه به سمت ما می‌آید. برخاستم، سلام گفتم و دست دراز كردم و این بار همراه با دو میزبان خویش نشستیم. آمده بودم تا در پنجاه‌وچهارمین سالگرد حمله نظامیان به دانشگاه تهران از پوران شریعت‌رضوی درباره برادرش آذر بپرسم و بیشتر بدانم؛ برادری كه در 16 آذر 1311 به دنیا آمد در 16 آذر 1332 از دنیا رفت. نامش مهدی بود اما آذر صدایش می‌زدند نه از آن روی كه متولد آذرماه بود كه مقرر كرده بودند تا یاد دختری جوان و آذرنام از فامیل كه چند روزی قبل از تولد او، با زندگی وداع گفته بود را زنده نگه دارد. اینچنین بود كه مهدی شریعت‌رضوی با “آذر” پیوندی ناگسستنی بست، پیوندی كه در نهایت نیز در آذرماه گسسته شد، اگرچه سال‌هایی بعد، باز هم زنده شد و 16 آذر به یاد او و دو همكلاس دیگرش قندچی و بزرگ‌نیا روز دانشجو نام گرفت و همین مناسبت است كه اكنون بهانه‌ای به دست می‌دهد تا ساعتی با پوران شریعت‌رضوی بنشینیم و نه از علی شریعتی كه از آذر شریعت‌رضوی بشنویم و بپرسیم.

پوران خانم عینك خود و آلبوم مخصوص آذر را روی میز گذاشت و همزمان، سوسن، من و مادر را ترك كرد تا از پس دقایقی گفت‌وگوهای دوستانه، نوبت به پرسیدن‌های من و پاسخ‌های پوران خانم برسد. اینجا بود كه با لبخندی بر لب به گذشته دور بازگشت و به یاد آورد: “ هنگامی كه خبر كشته شدن آذر را به خانواده‌ام دادند، من مدرسه بودم كه یكی از اقوام به دنبالم آمد و گفت باید به خانه بیایی و بساط عزای برادر را برپا كنی. سوار بر درشكه مرگ بر شاه می‌گفتم و برای مرگ برادرم شیون می‌كردم. بعدها علی شریعتی گفت كه آن روز برای اولین بار من را دیده و به من علاقه‌مند شده است. حالا راست و دروغش پای خودش!”‏ در بیان جزئیات دقیق است و همین دقت را نیز البته از من طلب می‌كند. از محیط خانواده و نوجوانی برادر بزرگتر می‌گوید: “پدرم تاجر فرش بود و نسبتی هم با سیاست نداشت اما پس از آنكه برادر بزرگترم كه نظامی بود، در جریان عبور متفقین از ایران كشته شد، سخن گفتن از جنگ و مبارزه و سیاست در خانه ما رایج شد و آذر هم بیشتر از دیگران به این مباحث علاقه نشان می‌داد.

” او انگیزه آذر برای فعالیت سیاسی را اما متاثر از فضای عمومی آن روزهای جامعه می‌داند؛ فضایی كه محمد مصدق، نخست‌وزیر بود و دربار بنای مخالفت با او برداشته بود. در این فضاست كه آذر شریعت‌رضوی طعم بازداشت و زندان را نیز می‌چشد: “آذر 2 بار بازداشت شد. یك‌بار روز كودتای 28 مرداد بود كه نیمه شب آزاد شد و مدتی بعد نیز در یك تظاهرات بازداشت شد و یك‌ماه در باغشاه زندانی شد.” به این ترتیب اگرچه در این سالیان به وفور گفته و نوشته شده كه آذر شریعت‌رضوی سابقه فعالیت سیاسی نداشته است، اما دانستم كه او همچون بسیاری از جوانان آن روزگار در یكی از فراگیرترین تشكیلات سیاسی آن زمان حضور داشته و فعالیت می‌كرده است؛ فعالیت‌هایی كه البته با مخالفت خانواده همراه بوده و مقاومت آذر در مقابل خواست خانواده: “آذر همراه با جوانان آن زمان به شدت دلبسته فعالیت‌های سیاسی بود تا جایی كه در مقابل مخالفت‌ها و نگرانی‌های مادرم می‌گفت كه من مبارزات اجتماعی- سیاسی را به خانواده ترجیح می‌دهم.” این اما تنها مقاومت آذر در مقابل خانواده نبود كه پوران خانم با لبخندی بر گوشه لب از مخالفت‌هایی می‌گوید كه آذر با ازدواج زودهنگام او می‌كرد و از حضور خواستگار در منزل برمی‌آشفت: “من تمام موفقیت‌ام را مدیون آذر هستم.

او جوانی عمل‌گرا بود و در آن زمان معتقد بود كه مرد و زن باید در حقوق اجتماعی مساوی باشند.” القصه، آذر، مهرماه 1332 در امتحانات دانشكده فنی دانشگاه تهران پذیرفته می‌شود و پای در دانشگاه می‌گذارد، دانشگاهی كه مقرر بود چند ماهی بعدتر قتلگاه او و دوستان دیگرش باشد؛ دانشگاهی كه به مناسبت ورود نیكسون به ایران، حضور اجباری گارد نظامی‌ تهران را تحمل می‌كرد تا صدای اعتراض از آن بلند نشود، اگرچه نظامیان مستقر در دانشگاه، حضور دانشجویان در دانشگاه را تاب نیاوردند و شیطنت چند دانشجو را بهانه به رگبار بستن دانشجویان قرار دادند. پوران خانم برای روایت روز 16 آذر 32، عینك بر چشم می‌زند، آلبوم مربوط به آذر را می‌گشاید تا با نگاه به دست‌نوشته‌ها و بریده مطبوعات آن روزها، روایتی دقیق از ماجرا بیان كند: “روز 16 آذر دو دانشجو، از پشت پنجره كلاس برای چند سرباز شكلك درمی‌آورند و آنها را مسخره می‌كنند. وقتی سربازان برای بردن دانشجویان وارد كلاس می‌شوند، استاد شمس ملك‌آرا مقاومت می‌كند و جریان را به اطلاع ریاست دانشكده می‌رساند.

مهندس خلیلی، ریاست دانشكده اجازه ورود به سربازان نمی‌دهد و دكتر رحیم عبادی، معاونت دانشكده را موظف می‌كند كه در صورت ورود سربازان به كلاس، زنگ دانشكده به نشانه اعتراض نواخته شود.” اتفاق می‌افتد و زنگ اعتراض در تمام دانشكده شنیده می‌شود، دانشجویان در راهروهای دانشكده به یكدیگر می‌رسند و شعار “مصدق پیروز است- شاه پفیوز است” بلندتر از هر فریاد دیگری شنیده می‌شود. شعاری كه مجوز تیراندازی به سربازان می‌دهد و سه شهید و ده‌ها مجروح در راهروهای دانشكده فنی بر جای می‌گذارد. آذر شریعت‌رضوی و مصطفی بزرگ‌نیا در همان راهروی دانشكده جان می‌دهند و احمد قندچی ساعاتی بعدتر و در بیمارستان: “آذر به ضرب یك گلوله در قلب و فرو رفتن سرنیزه در پای راست، شهید می‌شود. من آن زمان مشهد بودم و برادر بزرگترم، دكتر غلامرضا شریعت كه دانشجوی پزشكی بود از جریان باخبر می‌شود. برادر بزرگترم به دامان یكی از اقوام نظامی‌- سرهنگ فرجاد- پناه می‌برد تا از سرنوشت آذر مطلع شود.

جسد آذر نه در بیمارستان ارتش بود و نه در پزشكی‌قانونی. پس از پیگیری‌های برادرم و سرهنگ فرجاد و خانواده بزرگ‌نیا، اطلاع دادند كه جسد آذر و بزرگ‌نیا در گورستان خاوران دفن شده است. با وساطت سرهنگ فرجاد و برادر نظامی ‌بزرگ‌نیا، اجازه نبش قبر می‌دهند و روز بعد آذر و بزرگ‌نیا را در امامزاده عبدالله شهرری، غریبانه به خاك می‌سپارند.” تا اینجا سراپا گوش بودم، سخن پوران خانم كه تمام شد، از چگونگی خبردار شدن خانواده از مرگ آذر می‌پرسم، پدر و مادری كه آن روزها در مشهد بودند و اجازه برگزاری مراسم ختم در تهران و حتی مشهد را نیز نداشتند. پدر ومادری كه حتی اجازه حضور در مراسم چهلم آذر در تهران را كه با حضور تعداد زیادی از دانشجویان برگزار شد، نیافتند و در مقابل از طرف دربار با عطیه سفر به كربلا روبه‌رو شدند.

سفری كه البته با مخالفت پسر بزرگ – غلامرضا- به سامان نرسید تا عطیه دربار برای سكوت پدرومادر آذر مقبول نیفتد. پوران خانم خسته نشده اما دیگر حزنی در پس صدایش شنیده می‌شود. می‌گوید: “پسر عمویم قبری در كنار قبر آذر برای مادرم خرید و مادرم پس از مرگ هم به پاسداری از دانشجویان مبارز همت گمارد.” به انتهای سخن رسیده بودیم كه سوسن با فنجانی چای بازگشت و باز هم از هر دری سخن رفت. یادم آمد كه به عقربه‌های ساعت نگاه نكرده بودم و تازه با نگاهی گذرا دانستم كه 3 ساعت گذشته است. سه ساعتی كه البته با حضور سوسن باز هم تمدید شد و من در بارش نرم باران پاییزی تهران باز هم دست میزبانان خویش را فشردم و از منزل خارج شدم.

9 دیدگاه دربارهٔ «شیون می‌كردم؛ شریعتی عاشق شد»

بارها گفتمو باز مي گويم عاشقتم شريعتي .هرچه از شريعتي بيشتر موخونم بيشتر شيفتش ميشم .اندازي پدرم دوستش دارم .تمام سعيم اينه كه پسرم 8سالم بزرگ بشه وبادكتر آشناش كنم .اون موقع ديگه مطمعن ميشم غم بي پدري رو نمكشه .

با سلام مجدد خواستم بیشتر با شما آشنا شوم چون گم کرده ای دارم فکر میکنم در اونجا پیش شما باشد یا از نویسندگان شماست یا از بین مطالب شما و یا خود شخص شما فامیلی ایشان نیز شبانی هست خیلی خوشحال شدم که جواب مرا دادی و لایق دانستی مرا لطفا به ایمیل بنده مطالب خود را ارسال کنی این هم شماره بنده میباشد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *