دسته‌ها
ضد شریعتی - نقد شریعتی مقالات تقی رحمانی

چگونه نقدي بر شريعتي رواست؟ (2)

چگونه نقدي بر شريعتي رواست، كه درمان درد ما هم باشد؛ اين نوشتار‎*‎‏ شامل سه بخش است. بخش نخست ‏درباره نقد روشنفكران ديني بر شريعتي است كه اين بخش آسيب شناسي اين نوع نقد را بيان مي كند. بخش دوم ‏نگاهي به ديدگاه كلان شريعتي و مقايسه آن با ديدگاه ماركس و هايدگر است و بخش سوم نقد نگارنده بر شريعتي ‏است.‏

‎نقد روشنگران ديني بر شريعتي‎

چه خوب است نقد منصفانه باشد. نقد بيرحمانه بوي خشونت مي دهد اما نقد كردن در جامعه ما بسيار سخت است. ‏انديشمندان اين سرزمين فضاي نقد را با درشتي و تندي مي‌بندند و به نادرستي نقد خود را برنمي تابند.‏

به عنوان نمونه نگارنده به تفكيك در جريان روشنفكري مذهبي و ديني پرداخت. از سوي برخي از بزرگواران در ‏نقد اين تفكيك برخوردهايي با اينجانب شد كه منصفانه نبود. بنده در نقد خود درمورد اين جريان واژگان بيرون آمده ‏از دل بنيادگرايي دهه 1360 را به كار بردم. كه با اعتراضات گوناگون و سنگين از سوي اين جريان مواجه شدم.‏

در سخنراني دانشگاه علم و صنعت 25 خرداد 1386 به جاي واژه بنيادگرايي واژه جريان خط امام دهه 1360 را ‏بكار بردم و باز تصريح كردم كه جريان روشنفكري ديني جريان مباركي است- و با توفيق خداوند ان شاءالله موفق ‏كه شود- اما اين جريان در مقايسه با روشنفكران مذهبي خاستگاه به مسير تاريخي و حتي اهداف متفاوتي دارد و ‏حتي همواره تأكيد كرده ام اين جريان داراي انديشمندان و متفكراني است كه با وجود تفاوت ديدگاه با ايشان، داراي ‏صلاحيت و توان فكري هستند. با اين چند جمله مي خواهم نشان دادم كه تلاش كردم نقدي منصفانه به ديگران ‏داشته باشم. اما بعد متوجه شدم كه بسياري از افراد اين جريان از نقد و بررسي انديشه و عملكرد خود در دهه ‏‏1360 راضي نيستند و آن را برنمي تابند.‏

اما روشنفكران ديني در نقد شريعتي چقدر انصاف نگه مي‌دارند؟

مجموعه اين جريان بخصوص دكتر سروش به شكل بارزي نقدي نه ميزان دقيق منصفانه به شريعتي وارد آورد كه ‏محور آن بر ايدئولوژي انديشي شريعتي استوار بود. در سال 1369 سروش- شايد متأثر از كتاب فرانسوي نقد ‏ايدئولوژي شايگان بود- و با توجه به مُد زمانه ايشان هر ايدئولوژي را شايسته اعدام دانست تا بتواند ذهن ايراني را ‏از قيد و بند ايدئولوژي راحت كند و شريعتي مصداق ايدئولوژي انديشي معرفي شد. با اين وصف متهمي براي ‏اعمال همه نادرستي هاي دهه شصت پيدا شده بود تا بتوان همه رفتارها بر گردنش گذاشت. اگرچه دكتر سروش ‏در خرداد 1376 در لندن، از ايدتولوژي محبت شريعتي هم سخن گفت. اما در شهريور ماه سال 1379 در ‏روزنامه ايران باز شريعتي را ايدئولوژي انديش خواند در سال 1384 در جواب به آقاي بهمني، شريعتي را شجاع ‏و دلير، امانه عميق دانست. با اين وصف اين نوع برخورد دليرانه با شريعتي را مي توان با آخرين برخورد ايشان ‏با جريان انقلاب فرهنگي و ستاد انقلابي فرهنگي، در تيرماه 1386 مقايسه كرد كه ايشان پذيرفتن حكم مسئوليت ‏در ستاد انقلاب فرهنگي را به دليل محبوبيت مردمي رهبر انقلاب مي داند اما توضيح نمي دهد كه هم در اين حكم ‏به ستاد و هم پيام نوروزي سال 1359 رهبر انقلاب اشاره شده بود. دانشگاهها بايد از اساتيد و نيروهاي وابسته به ‏شرق و غرب پاكسازي شود.‏

به عبارتي دكتر سروش به دليل محبوبيت رهبر انقلاب حكم ايشان را در مورد تصفيه دانشگاه از اعمال شرق و ‏غرب پذيرفته اند.‏

اگربه مصداق ضرب المثل يك سوزن به خود و يك جوال دوز به مردمي بخواهيم اين نقد سروش به يك متفكري ‏است كه يك سال قبل از انقلاب مرحوم شده و رهبر انقلاب در سال 1356 حتي در پيام تسليت دانشجويان از به ‏كار بردن واژه مرحوم براي شريعتي پرهيز كرده در همان پيام دانشجويان را از انحراف فكري پرهيز مي دهد و ‏دكتر يزدي را خطاب خود قرار مي دهد.‏

بايد پرسيد چگونه است رهبر انقلاب- با هر دليلي- در مورد شريعتي موضع مثبت ندارد اما به دكتر سروش جوان ‏انسان اعتماد دارد كه وي را عضو ستاد انقلاب فرهنگي مي كند يا مي‌توان از دكتر سروش پرسيد كه در سال ‏‏1360 شما براي دفاع از مكتب اسلام در كنار آقاي مصباح يزدي نشستيد تا ايدتولوژي شيطاني نقد كنيد، اما آيا ‏آقاي مصباح يزدي حاضر بود در كنار شريعتي با ماركسيستها مناظره كند.‏

به هر حال شريعتي مبلغ تز اسلام منهاي روحانيت شده بود. ‏ ‏ اگر اين ديدگاه شريعتي عجولانه و قابل نقد است. ‏همچنين انقلاب قبل از آگاهي را فاجعه مي دانست.‏

ايدئولوژي انديشي شريعتي هر چه بود با مكتبي بودن مرحوم مطهري بسيار متفاوت بود. دكتر سروش در نقد ‏شريعتي دلير است. اما اين متفكر ارجمند در نقد بر خود اين چنين دلير نيست حتي هنوز حاضر نيست فرمان رهبر ‏انقلاب به ستاد انقلاب فرهنگي را دوباره مرور كند تا بسياري از ابهامات بر طرف شود. در حاليكه شمس ال احمد ‏يكي از اعضاي ستاد به صراحت مي گويد كه يكي از وظايف اين ستاد تصفيه دانشگاهها بود.‏

در همين زمره مي توان از روشنفكران ديني ديگر مثال زد كه درشريعتي روايتي استبداد مي‌يابند، امافراموش ‏مي‌كنند كه شريعتي متفكري ايده ساز بود كه قرائتهاي گوناگون از آن مي شود. ‏

اما كدام قرائت به شريعتي نزديكتر بود مسئله مورد تأملي است.‏

‏ به تصريح آقاي علوي تبار در مصاحبه با روزنامه اعتماد نزديكترين قرائت به شريعتي از سوي آرمان ‏مستعصفين مطرح مي شد كه چهره هاي شاخص جريان روشنفكري ديني امروز اين جريان را خطرناك ارزيابي ‏مي كردند. باز به تصريح علومي تبار جريان روشنفكري ديني امروز آن روز به سوي مرحوم مطهري رفت، ‏دكتر سروش در رساي استاد مطهري ويژه نامه‌اي دو جلدي قطوري را تدارك ديد. كه امروز شايد حاضر نباشد كه ‏حتي يكي از آن مقالات را در مجموعه زير نظر خود به چاپ برساند.‏

آقاي مهاجراني در سال 1361 در روزنامه اطلاعات شريعتي را ميوه كال زمانه خود خواند و بررسي انحراف ‏شريعتي را با آراي مطهري خواستار شد. مرحوم مطهري كه در كتاب ريشه هاي انقلاب اسلامي، خواستار ‏رهبري روحانيت بر انقلاب براي جلوگيري از انحراف روشنفكران شده بود.‏

همچنين آقاي محسن كديور كه همه رسالت و انديشه شريعتي را در امت و امامت وي خلاصه مي كند و شريعتي ‏را محبوب دوره نوجواني و آقايان مطهري، طباطبائي، خميني و منتظري را محبوب دوران جواني خود مي داند و ‏در دوران جواني شريعتي را هم با قرائت آقايان مطهري و طباطبائي و خميني و منتظري درك مي كند!‏

‏ در همين راستا دانشجوي رشته فني- مهندسي به حوزه علميه مي‌رود اما بايد پرسيد ايشان كه در جواني به ‏مطهري رسيده است، در دهه 1360 در قبال دگر انديشان و دموكراسي و عدالت چه موضع و عملكردي داشته ‏است؟ آيا تاكنون اين عملكرد را نقد كرده است؟

در دهه 1360 شعارهاي دفتر تحكيم كه اين جريان سمبل آن است عبارت بودند از: مرگ بر امريكا، مرگ بر ‏شوروي، مرگ بر التقاط و مرگ بر ليبرال، مرگ بر منافق و… در كجاي انديشه شريعتي مرگ بر التقاط و ‏ماركسيسم وجود دارد؟ همه مي‌دانند كه بحث التقاط را مرحوم مطهري باب كرد و بعدسازمان مجاهدين انقلاب ‏اسلامي آن را تبديل به يك مسئله براي حذف جريانات غير مكتبي كرد.‏

‏ به عبارتي مرحوم مطهري ديگران را صاحب ايدئولوژي و اسلام را مكتب مي دانست و همه ايدئولوژي را ‏نادرست و اسلام را تنها مكتب راستين قلمداد مي كرد. در همين زمره مي توان در مورد آقاي گنجي مثال آورد ‏ايشان مبلغ آرا و آثار مرحوم مطهري و تقليد از رهبر انقلاب بوده است. فردي با حرارات آقاي اكبر گنجي را مي ‏توان تصور كرد كه در هر جايي باشد رفتارش چگونه است؟ ‏

‏ در ضمن آقاي گنجي يكبار در پاسخ مقاله خبرنگار روزنامه انتخاب اعلام كرد دهه 1360 را نقد نمي كند گفت ‏نمي خواهد زير پاي خود را خالي نمايد. به عبارتي ايشان هنوز به نقد خاص از گذشته خود اقدام نكرده است در ‏عوض متهم رديف اول براي همه گناهان را پيش كشيد كه آن شريعتي مرحوم شده در 1356 مي‌باشد؛ آقاي گنجي ‏روحيه راه‌اندازي جنگ صليبي مخالفان خود دارد در نتيجه نقدش به نفي مي‌انجامد البته در مورد جريان ‏روشنفكري ديني يا جريان طرفدار مرحوم مطهري در 1360 سخن بسياري مي توان گفت و از انديشه و اعمالشان ‏مثال‌ها فراوان آورد.‏

‏ تا اينجاي نوشتار مشخص شد جريان روشنفكري ديني از شريعتي متأثر نبوده بلكه مطهري را در جايگاهي بالاتر ‏از شريعتي قرار مي داده است. -در دهه شصت- آراي شريعتي را از طريق ديگران تعديل يا اصلاح مي كرده ‏مجاهدين خلق نيز شريعتي را با قرائت مسعود رجوي و ميراث سازمان تعديل و تبيين مي كردند، جنبش مسلمانان ‏مبارز شريعتي را با ديدگاه دكتر پيمان تعديل و تبيين مي نمودند. در اين ميان جمعي نيز شريعتي را اصل مبنا مي ‏گرفتند كه اين جريانها عبارت بودند از كانون ابلاغ انديشه شريعتي، آرمان مستعصفين، موحدين انقلابي، پيشتازان ‏و گروه توحيدي حديد.‏

مجموعه اين جريانات آنان قدرتمند نبودند كه جريان اصلي زمانه خود باشند و به گفته آقاي علوي تبار اين جريان ‏گرايش در سال 1360 در كشمكش سه جريان سياسي فكري دهه 1360 نقش چنداني نداشت.‏

به عبارتي آراي شريعتي در هر جريان، ديگر نقش مهمي در رفتارها، باورهايشان نداشت؛ آنان ققط از ادبيات ‏شريعتي استفاده مي‌کردند! در ميان خط اماميها آراي مرحوم مطهري و تقليد از رهبر انقلاب نقوذ داشت و در ميان ‏مجاهدين خلق شريعتي روشنفکري بود که در نهايت طرفداران آن بايد در نظم سازماني مجاهدين قوام مي‌يافتند و ‏خود را با بينش مجاهدين توحيدي مي‌کردند. بينش شريعتي به عبارتي در سالهاي 1359 تا 1369 از صحنه اصلي ‏ديدگاههاي مطرح در جامعه خارج شد و نتيجه اين حذف به باور نگارنده زمينه ساز خشونت بيشتر در جامعه شد.‏

در اين ميان گروههايي که آراي شريعتي را اصل مي‌گرفتند، همه اين جريانات در نقد مشي مسلحانه، عدم حمايت ‏سازمانهاي روشنفکري در کشمکش بني صدر و حزب جمهوري و ضرورت کار آگاهي بخش با مردم و با ‏يکديگر مشترک بودند.‏

همه اين جريانات اين مواضع را از آراي شريعتي برگرفته بودند.‏

اين جريانات مخالف اصل ولايت فقيه و حق ويژه روحانيت بودند. اين ديدگاه را با ديدگاه دکتر سروش در مصاحبه ‏با نشريه سروش جوان در سال 1361 مقايسه کنيد که مصداق عيني رابطه امت با امامت است. در سراسر آن ‏مصاحبه دکتر سروش نامي از شريعتي نمي‌آورد. اما در عمل رابطه امت و امامي با رهبر انقلاب برقرار مي‌کند، ‏به عبارتي رابطه امت و امامتي دکتر سروش نيازي به نظريه شريعتي ندارد. حال همين مصاحبه را بگذاريد در ‏کنار مصاحبه ايشان با روزنامه همشهري که مي‌گويد من از زماني که کتاب ولايت فقيه رهبر انقلاب را در ‏سال‌هاي قبل از انقلاب خوانده با اين کتاب و نظريه مسئله داشته ام. در حاليکه ما مي‌دانيم که شريعتي از رهبر ‏انقلاب به عنوان مرجع شجاع ياد کرده اما در سال 1355 ايشان، حتي آيت الله طالقاني و… ديگران را صاحبان ‏آراء انديشه، تفکر نمي‌داند. تاريخ سي ساله بيژن جزني را البته به ياد آوريم وي در آن کتاب شانس روحانيت و ‏آقاي خميني را در نهضت و تحولات ايران در برخورداري از اقبال عمومي بالا مي‌داند. همه مي‌دانيم زمان ‏نگارش اين کتاب به سالهايي باز مي‌گردد که شريعتي هنوز کار خود را شروع نکرده بود.‏

پي نوشت:‏

‏1- شريعتي علي، م، آ، 1، حسينيه ارشاد، تهران، بي تا، ص 8 و 141‏

‏*اين مطلب سال گذشته به رشته نگارش درآمد. اما با توجه به جو و فضايي که در آن زمان به وجودآمد، از انتشار ‏آن انصراف حاصل گرديد.‏

نشر از روزآنلاین، تقی رحمانی
باز نشر از نیمه حرف، اِنی کاظمی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *